Przewlekłe zaparcia są powszechnym, a jednocześnie trudnym do rozwiązania problemem zdrowotnym, który może znacząco obniżać jakość życia. Częstość ich występowania wzrasta wraz z wiekiem – szacuje się, że po 65. roku życia dotykają około 20-30% osób. Zaparcia występują również częściej u kobiet, które zmagają się z nimi nawet 2-3 razy częściej niż mężczyźni.

Zgodnie z Kryteriami Rzymskimi IV rozpoznanie zaparć czynnościowych wymaga występowania przez co najmniej 3 miesiące minimum dwóch z poniższych objawów podczas co najmniej 25% wypróżnień:

• nasilone parcie podczas defekacji
• twardy lub grudkowaty stolec
• uczucie niepełnego wypróżnienia
• uczucie przeszkody lub blokady w odbytnicy bądź odbycie
• konieczność ręcznego wspomagania wydalania stolca
• mniej niż trzy spontaniczne wypróżnienia tygodniowo

W diagnostyce zaparć niezwykle ważne jest wykluczenie poważnych chorób przewodu pokarmowego, takich jak nowotwory jelita grubego, niedrożność przewodu pokarmowego czy nieswoiste choroby zapalne jelit, w tym choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Dopiero po wykluczeniu przyczyn organicznych można rozważać rozpoznanie zaparć czynnościowych.

Zaparcia czynnościowe są związane przede wszystkim z zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego i nieprawidłową koordynacją procesu wypróżniania, a nie ze zmianami strukturalnymi w obrębie jelit. Wyróżnia się dwa główne mechanizmy odpowiedzialne za ich rozwój:

• spowolnienie pasażu jelitowego, prowadzące do rzadszego oddawania stolca
• zaburzenia koordynacji mięśni dna miednicy, odbytnicy i odbytu podczas defekacji przy prawidłowym czasie pasażu jelitowego

Jak przebiega prawidłowe wypróżnienie?

Proces wypróżniania jest złożonym mechanizmem kontrolowanym zarówno przez autonomiczny układ nerwowy, odpowiedzialny za funkcje niezależne od naszej woli, jak i przez układ somatyczny, który umożliwia świadomą kontrolę mięśni zaangażowanych w defekację.

Na prawidłowe wydalanie stolca wpływają przede wszystkim:

• objętość i konsystencja stolca
• aktywność perystaltyczna jelita grubego
• prawidłowe funkcjonowanie mięśni i nerwów odbytnicy oraz odbytu
• budowa anatomiczna jelita grubego i odbytu

Stolec człowieka składa się średnio w około 75% z wody, natomiast pozostałe 25% stanowią składniki stałe, takie jak bakterie jelitowe, niestrawione resztki pokarmowe, złuszczone komórki nabłonka oraz substancje nieorganiczne.

Prawidłowy czas pasażu jelitowego, czyli czas potrzebny na przemieszczenie się treści pokarmowej przez przewód pokarmowy od momentu spożycia do wydalenia, wynosi średnio od 30 do 40 godzin. Im dłużej treść pokarmowa pozostaje w jelicie grubym, tym więcej wody zostaje z niej wchłonięte, a stolec staje się bardziej zbity i trudniejszy do wydalenia.

Bristolska skala uformowania stolca

W 1992 roku badacze z Uniwersytetu w Bristolu opracowali Bristolską Skalę Uformowania Stolca (Bristol Stool Form Scale), która do dziś jest jednym z najczęściej wykorzystywanych narzędzi oceny pracy jelit.

Skala dzieli stolec na siedem typów różniących się kształtem i konsystencją:

Typ 1 – pojedyncze, twarde grudki przypominające orzechy, trudne do wydalenia.

Typ 2 – stolec o wydłużonym kształcie, ale wyraźnie grudkowaty.

Typ 3 – stolec o wydłużonym kształcie z pęknięciami na powierzchni.

Typ 4 – stolec gładki, miękki, wydłużony; uznawany za najbardziej prawidłowy.

Typ 5 – miękkie kawałki stolca o wyraźnych krawędziach, łatwe do wydalenia.

Typ 6 – luźne, postrzępione fragmenty stolca o papkowatej konsystencji.

Typ 7 – stolec całkowicie wodnisty, pozbawiony elementów stałych.

Typy 1 i 2 najczęściej wskazują na zaparcia i wydłużony czas pasażu jelitowego. Typy 3 i 4 są uznawane za najbardziej prawidłowe. Natomiast typy 6 i 7 mogą świadczyć o przyspieszonym pasażu jelitowym lub biegunce.

Źródło grafiki.

Przyczyny zaparć

Patogeneza zaparć jest złożona i wieloczynnikowa. Na rozwój zaburzeń wypróżniania mogą wpływać zarówno czynniki związane ze stylem życia i dietą, jak i choroby przewlekłe, stosowane leki czy zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego. W praktyce rzadko można wskazać jedną, konkretną przyczynę problemu. Najczęściej zaparcia są wynikiem współwystępowania kilku czynników, które wzajemnie się nasilają.

Niedostateczna podaż płynów

Jednym z pierwszych elementów, które należy przeanalizować w przypadku przewlekłych zaparć, jest stopień nawodnienia organizmu.

Woda odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej konsystencji stolca oraz sprawnego pasażu jelitowego. Gdy organizm otrzymuje zbyt mało płynów, zwiększa się zwrotne wchłanianie wody w jelicie grubym, przez co stolec staje się bardziej suchy, twardy i trudniejszy do wydalenia.

Niedostateczne nawodnienie może również wpływać na osłabienie perystaltyki jelit, czyli rytmicznych skurczów mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie treści pokarmowej wzdłuż przewodu pokarmowego. Wolniejszy pasaż dodatkowo zwiększa utratę wody ze stolca, pogłębiając problem.

W niektórych przypadkach odwodnieniu mogą towarzyszyć również zaburzenia gospodarki elektrolitowej, które negatywnie wpływają na funkcjonowanie mięśni oraz układu nerwowego kontrolującego pracę jelit.

Objawy mogące sugerować niedostateczne nawodnienie obejmują:

• wzmożone pragnienie
• ciemne zabarwienie moczu
• suchość skóry i błon śluzowych
• uczucie zmęczenia
• obniżoną wydolność fizyczną i psychiczną

Niska podaż błonnika pokarmowego

Dieta uboga w błonnik należy do najczęstszych przyczyn przewlekłych zaparć.

Błonnik nie jest trawiony ani wchłaniany w przewodzie pokarmowym, jednak pełni szereg funkcji niezbędnych dla prawidłowej pracy jelit. Zwiększa objętość mas kałowych, poprawia ich uwodnienie, stymuluje perystaltykę oraz stanowi pożywkę dla mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy.

Dobowe spożycie błonnika powinno wynosić około 25-35 g, choć u niektórych osób korzystne może być spożywanie większych ilości.

Błonnik rozpuszczalny

Błonnik rozpuszczalny tworzy w kontakcie z wodą żelową strukturę, która zwiększa uwodnienie stolca i ułatwia jego przesuwanie przez jelita.

Jest również fermentowany przez bakterie jelitowe, co prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), takich jak maślan, propionian i octan. Związki te biorą udział w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania bariery jelitowej, regulacji odpowiedzi immunologicznej oraz motoryki przewodu pokarmowego.

Błonnik nierozpuszczalny

Błonnik nierozpuszczalny nie rozpuszcza się w wodzie i w niewielkim stopniu podlega fermentacji bakteryjnej. Jego główną funkcją jest zwiększanie objętości treści jelitowej oraz mechaniczne pobudzanie perystaltyki. Dzięki temu przyspiesza pasaż jelitowy i wspomaga regularne wypróżnienia.

Choć odpowiednia podaż błonnika jest niezwykle ważna, należy pamiętać, że jego gwałtowne zwiększenie bez jednoczesnego zwiększenia podaży płynów może nasilać wzdęcia, dyskomfort oraz zaparcia.

Inne nieprawidłowości żywieniowe

Nieregularne spożywanie posiłków

Regularne spożywanie posiłków wspomaga fizjologiczne odruchy przewodu pokarmowego, w tym odruch żołądkowo-okrężniczy, który pobudza aktywność jelita grubego po jedzeniu.

Nieregularne jedzenie może zaburzać naturalny rytm pracy przewodu pokarmowego i sprzyjać występowaniu zaparć.

Dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną

Produkty wysoko przetworzone zwykle zawierają niewielkie ilości błonnika, natomiast często są bogate w cukry proste, tłuszcze nasycone, sól oraz dodatki technologiczne.

Ich nadmierne spożycie może negatywnie wpływać na skład mikrobioty jelitowej, zwiększać stan zapalny o niskim nasileniu oraz zaburzać prawidłową pracę przewodu pokarmowego.

Nadmierne spożycie cukrów prostych

Dieta bogata w słodycze, słodkie napoje i wysoko przetworzone produkty może sprzyjać niekorzystnym zmianom w składzie mikrobioty jelitowej oraz zaburzeniom metabolicznym, które pośrednio mogą wpływać na motorykę przewodu pokarmowego.

Duża ilość mięsa przy niskiej podaży produktów roślinnych

Samo spożywanie mięsa nie jest bezpośrednią przyczyną zaparć. Problem pojawia się najczęściej wtedy, gdy produkty pochodzenia zwierzęcego wypierają z diety warzywa, owoce, rośliny strączkowe i pełnoziarniste źródła błonnika.

Taki model żywienia prowadzi do obniżenia podaży błonnika i może zwiększać ryzyko zaburzeń pracy jelit.

Brak aktywności fizycznej

Regularna aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia zaparć.

Ruch wpływa korzystnie na pracę przewodu pokarmowego poprzez:

• stymulację perystaltyki jelit
• skrócenie czasu pasażu jelitowego
• poprawę ukrwienia przewodu pokarmowego
• korzystny wpływ na skład mikrobioty jelitowej
• wspomaganie prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego regulującego proces wypróżniania

Największe korzyści obserwuje się przy regularnej, umiarkowanej aktywności fizycznej, takiej jak spacery, marsze, jazda na rowerze, pływanie czy trening aerobowy.

Nieprawidłowe nawyki związane z wypróżnianiem

Odruch defekacji jest procesem fizjologicznym, który może ulegać osłabieniu wskutek wielokrotnego ignorowania potrzeby wypróżnienia.

Regularne wstrzymywanie oddawania stolca prowadzi do wydłużenia czasu jego zalegania w jelicie grubym. W efekcie zwiększa się wchłanianie wody, a stolec staje się twardszy i trudniejszy do wydalenia.

Długotrwałe tłumienie odruchu defekacyjnego może również zaburzać naturalny rytm wypróżnień i sprzyjać rozwojowi przewlekłych zaparć.

Leki mogące wywoływać zaparcia

Zaparcia należą do częstych działań niepożądanych wielu grup leków. Do najczęściej wymienianych należą:

• niektóre leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego (zwłaszcza antagoniści wapnia)
• opioidy
• część leków przeciwdepresyjnych
• leki przeciwpadaczkowe
• preparaty żelaza
• suplementy i leki zawierające wapń
• niektóre leki stosowane w chorobie Parkinsona
• leki moczopędne

W przypadku pojawienia się zaparć po rozpoczęciu farmakoterapii warto skonsultować się z lekarzem prowadzącym w celu oceny możliwego związku między objawami a stosowanym leczeniem.

Przyczyny medyczne i zaburzenia współistniejące

Choć w wielu przypadkach zaparcia wynikają z nieprawidłowej diety, niewystarczającego nawodnienia czy siedzącego trybu życia, nie należy zapominać, że mogą być również objawem choroby podstawowej. Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuacje, gdy zaparcia pojawiają się nagle, są oporne na leczenie lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, takie jak utrata masy ciała, niedokrwistość, krwawienie z przewodu pokarmowego czy silne bóle brzucha.

Zaburzenia hormonalne i metaboliczne

Prawidłowa praca przewodu pokarmowego jest ściśle związana z funkcjonowaniem układu hormonalnego. Hormony wpływają między innymi na tempo przemian metabolicznych, aktywność mięśni gładkich jelit oraz funkcjonowanie układu nerwowego odpowiedzialnego za regulację motoryki przewodu pokarmowego.

Niedoczynność tarczycy

Jedną z najczęstszych endokrynologicznych przyczyn zaparć jest niedoczynność tarczycy.

Niedobór hormonów tarczycy prowadzi do spowolnienia procesów metabolicznych zachodzących w organizmie, co obejmuje również zmniejszenie aktywności perystaltycznej jelit. W konsekwencji dochodzi do wydłużenia czasu pasażu jelitowego, nadmiernego zagęszczenia stolca oraz trudności z wypróżnianiem.

Poza zaparciami mogą występować również:

• przewlekłe zmęczenie
• senność
• uczucie zimna
• sucha skóra
• przyrost masy ciała
• obniżenie nastroju
• zaburzenia koncentracji

W przypadku przewlekłych zaparć warto rozważyć ocenę funkcji tarczycy poprzez oznaczenie stężenia TSH, fT4 oraz fT3.

Cukrzyca

Zaparcia występują u znacznej części osób chorujących na cukrzycę, szczególnie w przypadku wieloletniej, niewyrównanej choroby.

Jednym z głównych mechanizmów jest neuropatia autonomiczna, czyli uszkodzenie nerwów regulujących pracę narządów wewnętrznych. Może ona prowadzić do zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego, spowolnienia pasażu jelitowego oraz trudności z wypróżnianiem.

Dodatkowo znaczenie mogą mieć:

• zaburzenia funkcjonowania mięśni dna miednicy
• zmiany w składzie mikrobioty jelitowej
• współistniejące zaburzenia metaboliczne
• niektóre stosowane leki

Skuteczne leczenie zaparć u osób z cukrzycą wymaga przede wszystkim odpowiedniej kontroli glikemii i leczenia choroby podstawowej.

Zaburzenia elektrolitowe

Prawidłowa czynność mięśni oraz przewodnictwo nerwowe zależą od odpowiedniego stężenia elektrolitów. Ich niedobór lub nadmiar może prowadzić do zaburzeń pracy przewodu pokarmowego.

Hiperkalcemia

Hiperkalcemia, czyli podwyższone stężenie wapnia we krwi, może powodować spowolnienie perystaltyki jelit i przewlekłe zaparcia.

Do najczęstszych przyczyn hiperkalcemii należą:

• nadczynność przytarczyc
• niektóre choroby nowotworowe
• choroby ziarniniakowe
• nadmierna podaż wapnia lub witaminy D

W przypadku stwierdzenia hiperkalcemii konieczna jest diagnostyka przyczynowa oraz leczenie zaburzenia podstawowego.

Hipokaliemia

Potas odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Jego niedobór może prowadzić do osłabienia aktywności skurczowej jelit, wydłużenia pasażu jelitowego oraz zaparć.

Do najczęstszych przyczyn niedoboru potasu należą:

• przewlekłe biegunki
• wymioty
• stosowanie leków moczopędnych
• zwiększona utrata płynów
• niedostateczna podaż w diecie

Niedobór magnezu

Magnez uczestniczy w regulacji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego i wpływa na prawidłową czynność mięśni przewodu pokarmowego. Jego niedobór może przyczyniać się do zaburzeń motoryki jelit i utrudniać regularne wypróżnienia.

Do czynników zwiększających ryzyko niedoboru magnezu należą:

• przewlekły stres
• niedoborowa dieta
• zaburzenia wchłaniania
• niektóre choroby nerek
• długotrwałe stosowanie wybranych leków

Dysbioza jelitowa

Mikrobiota jelitowa bierze udział w regulacji funkcjonowania przewodu pokarmowego. Mikroorganizmy zasiedlające jelita uczestniczą między innymi w fermentacji błonnika, produkcji metabolitów bakteryjnych oraz komunikacji pomiędzy jelitami a układem nerwowym.

Zaburzenia składu i funkcji mikrobioty, określane mianem dysbiozy jelitowej, mogą przyczyniać się do rozwoju zaparć, a przewlekłe zaparcia mogą jednocześnie nasilać istniejącą dysbiozę.

Do mechanizmów łączących dysbiozę z zaparciami należą między innymi:

Zaburzenia produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych

Zmniejszona produkcja SCFA może sprzyjać zaburzeniom pasażu jelitowego i przewlekłym zaparciom.

Zaburzenia osi jelitowo-mózgowej

Mikrobiota uczestniczy również w regulacji produkcji wielu substancji sygnałowych wpływających na funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Szczególne znaczenie ma serotonina, która odpowiada za regulację motoryki i wydzielania w jelitach. Szacuje się, że znaczna większość serotoniny powstaje właśnie w obrębie przewodu pokarmowego.

Zmiany w składzie mikrobioty mogą wpływać na jej dostępność, a tym samym na tempo pasażu jelitowego. Warto jednak podkreślić, że zależności pomiędzy mikrobiotą, serotoniną i zaparciami są złożone i nadal pozostają przedmiotem intensywnych badań.

IMO – jelitowy przerost metanogenów

Jedną z częściej rozważanych przyczyn przewlekłych zaparć jest IMO (Intestinal Methanogen Overgrowth), czyli jelitowy przerost mikroorganizmów produkujących metan.

Metanogeny należą do grupy archeonów i wykorzystują produkty fermentacji bakteryjnej do wytwarzania metanu. Badania wskazują, że zwiększona produkcja metanu może spowalniać pasaż jelitowy, co sprzyja występowaniu:

• przewlekłych zaparć
• uczucia pełności
• wzdęć
• bólu brzucha

IMO może współwystępować z innymi zaburzeniami mikrobioty, w tym z zespołami rozrostu drobnoustrojów jelita cienkiego. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na wykonaniu wodorowo-metanowego testu oddechowego.

Choroby neurologiczne

Prawidłowy proces wypróżniania wymaga sprawnej współpracy układu nerwowego z mięśniami przewodu pokarmowego i dna miednicy. Z tego względu zaparcia często występują u osób cierpiących na choroby neurologiczne, takie jak:

• choroba Parkinsona
• stwardnienie rozsiane
• neuropatie obwodowe
• urazy rdzenia kręgowego
• następstwa udarów mózgu
• choroby nerwowo-mięśniowe

W wielu przypadkach zaparcia stanowią jedno z najbardziej dokuczliwych objawów pozajelitowych i mogą istotnie obniżać jakość życia pacjentów.

Nadużywanie środków przeczyszczających

Choć środki przeczyszczające są skutecznym elementem leczenia zaparć, ich długotrwałe i niekontrolowane stosowanie może prowadzić do pogorszenia funkcjonowania jelita grubego. Szczególne ryzyko dotyczy przewlekłego nadużywania preparatów stymulujących perystaltykę.

W skrajnych przypadkach może dojść do rozwoju tzw. inercji okrężnicy, czyli znacznego osłabienia aktywności motorycznej jelita grubego, co dodatkowo utrudnia wypróżnianie.

Inne przyczyny zaparć

Do pozostałych schorzeń i stanów zwiększających ryzyko występowania zaparć należą:

• ciąża
• endometrioza
• depresja
• zaburzenia odżywiania, w tym anoreksja i bulimia
• twardzina układowa
• toczeń rumieniowaty układowy
• inne choroby tkanki łącznej

W każdym przypadku przewlekłych, nasilonych lub nagle pojawiających się zaparć konieczne jest poszukiwanie przyczyny podstawowej, ponieważ skuteczne leczenie objawu wymaga przede wszystkim usunięcia lub ograniczenia czynnika, który doprowadził do jego wystąpienia.

Konsekwencje przewlekłych zaparć

Zaparcia często postrzegane są jako stosunkowo błaha dolegliwość, jednak przewlekłe zaburzenia wypróżniania mogą prowadzić do szeregu niekorzystnych następstw zdrowotnych. Długotrwałe zaleganie stolca w jelicie grubym, może sprzyjać rozwojowi niekorzystnych zmian w obrębie przewodu pokarmowego i wpływać negatywnie na samopoczucie.

Konsekwencje przewlekłych zaparć wykraczają daleko poza sam dyskomfort związany z wypróżnianiem. Mogą wpływać na funkcjonowanie mikrobioty jelitowej, gospodarkę hormonalną, stan psychiczny oraz jakość życia.

Pogorszenie jakości życia

Jednym z najczęściej obserwowanych skutków przewlekłych zaparć jest znaczące obniżenie jakości życia.

Osoby cierpiące na zaparcia często zgłaszają:

• przewlekły dyskomfort w obrębie jamy brzusznej
• uczucie pełności i rozpierania
• wzdęcia
• bóle brzucha
• uczucie niepełnego wypróżnienia
• obniżenie samopoczucia psychicznego

U części pacjentów przewlekłe zaparcia mogą prowadzić do ograniczenia aktywności społecznej, zawodowej i fizycznej, a także zwiększać ryzyko występowania objawów lękowych i depresyjnych.

Hemoroidy i szczelina odbytu

Oddawanie twardego stolca oraz długotrwałe, nasilone parcie podczas defekacji zwiększają ciśnienie w obrębie odbytu i odbytnicy.

W konsekwencji może dochodzić do rozwoju:

Choroby hemoroidalnej

Hemoroidy są poszerzonymi naczyniami żylnymi znajdującymi się w obrębie kanału odbytu. Do typowych objawów należą:

• świąd
• pieczenie
• krwawienie podczas wypróżnienia
• ból i dyskomfort

Szczeliny odbytu

Szczelina odbytu jest niewielkim pęknięciem błony śluzowej kanału odbytu, które może powodować:

• silny ból podczas wypróżniania
• krwawienie
• pieczenie utrzymujące się nawet kilka godzin po oddaniu stolca

Powstający ból często prowadzi do świadomego unikania wypróżnień, co dodatkowo nasila problem zaparć i tworzy błędne koło.

Zaburzenia funkcjonowania mięśni dna miednicy

Przewlekłe parcie podczas oddawania stolca może prowadzić do zaburzeń koordynacji mięśni uczestniczących w procesie defekacji. Z czasem może dojść do pogłębienia istniejących zaburzeń wypróżniania oraz zwiększenia trudności w skutecznym opróżnianiu odbytnicy.

W niektórych przypadkach konieczna jest fizjoterapia uroginekologiczna lub terapia biofeedback ukierunkowana na przywrócenie prawidłowej pracy mięśni dna miednicy.

Negatywny wpływ na mikrobiotę jelitową

Przedłużony czas pasażu jelitowego wpływa na środowisko panujące w jelicie grubym i może sprzyjać zmianom w składzie mikrobioty.

Przewlekłe zaparcia są związane między innymi z:

• zmniejszeniem różnorodności mikroorganizmów jelitowych
• zaburzeniami fermentacji błonnika
• obniżoną produkcją krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych
• zwiększonym ryzykiem dysbiozy jelitowej

Jednocześnie dysbioza może dodatkowo nasilać zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, tworząc mechanizm błędnego koła.

Zaburzenia produkcji metabolitów bakteryjnych

Mikroorganizmy jelitowe produkują szereg substancji wpływających na funkcjonowanie całego organizmu (wspomniane już SCFA). Przewlekłe zaparcia i współistniejąca dysbioza mogą przyczyniać się do zmniejszenia produkcji tych korzystnych metabolitów.

Zaburzenia osi jelitowo-mózgowej

Tak jak pisałam wcześniej – jelita i mózg pozostają ze sobą w ciągłej komunikacji za pośrednictwem tzw. osi jelitowo-mózgowej. Przewlekłe zaparcia mogą współwystępować ze zmianami w składzie mikrobioty oraz zaburzeniami funkcjonowania osi jelitowo-mózgowej, co potencjalnie wpływa zarówno na pracę jelit, jak i na samopoczucie psychiczne. Dlatego zaburzenia osi jelitowo-mózgowej mogą być zarówno przyczyną, jak i konsekwencją zaparć.

Warto jednak podkreślić, że zależności te są złożone i nadal stanowią przedmiot intensywnych badań naukowych.

Zwiększona ekspozycja jelita na potencjalnie szkodliwe metabolity

Wydłużony czas zalegania treści pokarmowej w jelicie grubym może prowadzić do zwiększonego kontaktu błony śluzowej z produktami przemian metabolicznych powstającymi podczas fermentacji i procesów gnilnych. Szczególnie dotyczy to diet ubogich w błonnik, a jednocześnie bogatych w wysoko przetworzoną żywność oraz nadmierne ilości białka zwierzęcego.

Choć wpływ tego zjawiska na zdrowie jest nadal przedmiotem badań, uważa się, że przewlekłe zaburzenia pasażu jelitowego mogą sprzyjać utrzymywaniu się stanu zapalnego o niskim nasileniu i pogarszać funkcjonowanie bariery jelitowej.

Wpływ na metabolizm hormonów

Jelita odgrywają ważną rolę w metabolizmie i wydalaniu wielu substancji, w tym hormonów steroidowych.

Prawidłowy pasaż jelitowy wspomaga usuwanie metabolitów hormonów wraz z kałem. W przypadku przewlekłych zaparć czas kontaktu tych związków z mikrobiotą jelitową ulega wydłużeniu, co może wpływać na ich dalsze przemiany metaboliczne.

Szczególnie dużo uwagi poświęca się obecnie tzw. estrobolomowi, czyli grupie bakterii jelitowych uczestniczących w metabolizmie estrogenów. Choć temat ten jest intensywnie badany, dokładne znaczenie kliniczne zależności pomiędzy zaparciami, mikrobiotą i gospodarką hormonalną nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione.

Ryzyko powikłań wymagających konsultacji lekarskiej

W większości przypadków zaparcia mają charakter czynnościowy, jednak utrzymujące się lub nasilające objawy wymagają diagnostyki medycznej.

Do objawów alarmowych należą:

• krew w stolcu
• smoliste stolce
• niezamierzona utrata masy ciała
• niedokrwistość
• silny lub narastający ból brzucha
• nagła zmiana rytmu wypróżnień
• zaparcia pojawiające się po 50. roku życia bez wcześniejszych problemów

Wystąpienie któregokolwiek z tych objawów powinno skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej i pogłębienia diagnostyki.

Po wykluczeniu przyczyn wymagających diagnostyki podstawą postępowania pozostają modyfikację stylu życia.

Leczenie zaparć – dieta, nawodnienie i styl życia

Postępowanie w zaparciach powinno mieć charakter kompleksowy i opierać się przede wszystkim na modyfikacji stylu życia. Interwencje dietetyczne i behawioralne stanowią podstawę leczenia zaparć czynnościowych i często pozwalają znacząco zmniejszyć nasilenie objawów, a w wielu przypadkach całkowicie je wyeliminować.

Zwiększenie podaży błonnika pokarmowego

Jednym z kluczowych elementów terapii zaparć jest odpowiednia podaż błonnika pokarmowego, wynosząca zwykle 25-35 g na dobę.

W praktyce klinicznej zaleca się stopniowe zwiększanie jego ilości, aby uniknąć nasilenia wzdęć i dyskomfortu jelitowego.

Źródła błonnika w diecie

W codziennym jadłospisie powinny znaleźć się:

• warzywa (minimum kilka porcji dziennie), w tym: brokuły, kalafior, kapusta, marchew, buraki, jarmuż, fasola szparagowa
• nasiona roślin strączkowych (soczewica, ciecierzyca, fasola)
• owoce bogate w błonnik, takie jak maliny, jeżyny, porzeczki, kiwi czy śliwki
• orzechy i nasiona (siemię lniane, chia, orzechy włoskie, migdały)

Odpowiednie nawodnienie

Zalecana podaż płynów jest indywidualna i zależy od wielu czynników. Jednak u osób dorosłych często przyjmuje się orientacyjnie około 30-40 ml wody na kilogram masy ciała na dobę, z uwzględnieniem aktywności fizycznej, temperatury otoczenia i stanu zdrowia.

Aktywność fizyczna

Regularna aktywność fizyczna stanowi istotny element profilaktyki i leczenia zaparć. Najbardziej zalecane są umiarkowane formy aktywności, takie jak spacery, szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie czy ćwiczenia aerobowe wykonywane regularnie.

Regularność wypróżnień i nawyki behawioralne

Prawidłowe nawyki związane z wypróżnianiem mają istotne znaczenie dla utrzymania fizjologicznego rytmu pracy jelit. Należy unikać:

• wstrzymywania parcia na stolec
• ignorowania naturalnego odruchu defekacyjnego
• długotrwałego „odraczania” wizyty w toalecie

Wsparcie mikrobioty jelitowej

Mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę w regulacji motoryki przewodu pokarmowego. Jej prawidłowe funkcjonowanie wspierają:

• dieta bogata w błonnik i produkty roślinne
• ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej
• regularna aktywność fizyczna
• odpowiednia ilość snu

W wybranych przypadkach pomocne mogą być probiotyki zawierające szczepy bakterii, które wykazują potencjalny wpływ na rytm wypróżnień i konsystencję stolca, m.in. Bifidobacterium lactis, Lactobacillus casei Shirota, Lactobacillus reuteri DSM 17938, Lactobacillus rhamnosus, Escherichia coli Nissle 1917.

Postępowanie wieloczynnikowe

Najlepsze efekty terapeutyczne uzyskuje się poprzez jednoczesne oddziaływanie na kilka elementów stylu życia, a nie pojedynczą interwencję. Oznacza to, że skuteczne leczenie zaparć zwykle wymaga:

• poprawy diety
• zwiększenia podaży płynów
• regularnej aktywności fizycznej
• modyfikacji nawyków wypróżniania
• wsparcia mikrobioty jelitowej

W przypadku braku poprawy mimo wdrożenia powyższych działań konieczna jest dalsza diagnostyka medyczna w celu wykluczenia przyczyn organicznych.

Naturalne środki, suplementy i farmakoterapia na zaparcia

Leczenie zaparć może być wspierane przez wybrane preparaty roślinne, suplementy diety oraz, w razie potrzeby, leki przeczyszczające. Należy jednak podkreślić, że środki te powinny być traktowane jako uzupełnienie, a nie zastępstwo podstawowych metod leczenia, takich jak modyfikacja diety i stylu życia.

Naturalne produkty wspomagające perystaltykę jelit

Suszone śliwki

Suszone śliwki są jednym z najlepiej przebadanych naturalnych produktów wspierających wypróżnienia. Zawierają zarówno błonnik pokarmowy, jak i sorbitol – alkohol cukrowy o działaniu osmotycznym.

Mechanizm działania obejmuje:

• zwiększenie uwodnienia stolca
• zwiększenie jego objętości
• przyspieszenie pasażu jelitowego

W badaniach klinicznych efekt przeczyszczający obserwuje się zwykle po spożyciu ok. 50-100 g suszonych śliwek dziennie (indywidualna tolerancja może się różnić).

Błonnik funkcjonalny i suplementy prebiotyczne

Babka płesznik i babka jajowata

To źródła błonnika rozpuszczalnego, które w kontakcie z wodą tworzą żel zwiększający objętość stolca i ułatwiający jego wydalanie. Suplementację warto rozpocząć od niewielkiej ilości, np. 5 g dziennie i stopniowo zwiększać do 15 g zawsze popijane dużą ilością wody (min. 200 ml na porcję).

Warunkiem skuteczności jest odpowiednia podaż płynów, ponieważ niedostateczne nawodnienie może nasilać objawy zaparć.

Glukomannan

Glukomannan to rozpuszczalny błonnik pozyskiwany z bulw rośliny Amorphophallus konjac.

Jego działanie obejmuje:

• zwiększenie objętości treści jelitowej
• poprawę konsystencji stolca
• wsparcie mikrobioty jelitowej poprzez działanie prebiotyczne

Substancje o działaniu osmotycznym

Cytrynian magnezu

Cytrynian magnezu może działać łagodnie przeczyszczająco poprzez efekt osmotyczny, zwiększając zawartość wody w świetle jelita.

Dodatkowo magnez bierze udział w regulacji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego, co może wspierać prawidłową motorykę jelit. Typowe dawkowanie to 250-300 mg magnezu wieczorem przed snem.

Preparaty roślinne i tradycyjne środki wspomagające

Aloes i kora kruszyny (Cascara sagrada)

Zawierają związki antranoidowe, które stymulują perystaltykę jelita grubego.

Ze względu na ryzyko działań niepożądanych (m.in. bóle brzucha, zaburzenia elektrolitowe) powinny być stosowane krótkotrwale i ostrożnie.

Triphala

Triphala to mieszanka trzech owoców stosowana w tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej. Dostępne badania sugerują, że może wspierać regularność wypróżnień i zmniejszać wzdęcia.

Kozieradka i mniszek lekarski

Rośliny te wykazują działanie żółciopędne oraz potencjalnie wspierające trawienie. Mogą pośrednio wpływać na rytm wypróżnień poprzez poprawę funkcji przewodu pokarmowego.

Kwas masłowy (maślan sodu)

Może wspierać funkcję kolonocytów i poprawiać motorykę jelit poprzez wpływ na metabolizm lokalny i barierę jelitową. Typowe dawkowani to 300-600 mg/dobę.

Pozostałe produkty na zaparcia

• sok z kiszonej kapusty – może działać łagodnie osmotycznie i wspierać mikrobiotę
• kiwi – wykazuje udokumentowany efekt prokinetyczny
• cykoria, topinambur, czosnek, cebula, por – źródła inuliny (prebiotyk)
• banany (zwłaszcza mniej dojrzałe) – zawierają skrobię oporną
• rabarbar – zawiera naturalne związki o łagodnym działaniu przeczyszczającym

Środki przeczyszczające – zastosowanie kliniczne

W przypadku braku efektów leczenia niefarmakologicznego stosuje się leki przeczyszczające. Ich dobór powinien być dostosowany do przyczyny zaparć oraz stanu pacjenta.

Leki osmotyczne

Zwiększają ilość wody w świetle jelita, zmiękczając stolec i ułatwiając wypróżnienie. Do tej grupy należą m.in. preparaty zawierające makrogole.

Leki stymulujące

Pobudzają perystaltykę jelita grubego. Przykłady obejmują bisakodyl oraz pikosiarczan sodu. Ich stosowanie powinno być ograniczone czasowo ze względu na ryzyko osłabienia naturalnej motoryki jelit przy długotrwałym użyciu.

Preparaty zmiękczające stolec

Zmniejszają napięcie powierzchniowe stolca i ułatwiają jego wydalanie, co może być pomocne szczególnie u osób z bolesnymi wypróżnieniami.

Zachowaj ostrożność

Wszystkie środki wspomagające leczenie zaparć, zarówno naturalne, jak i farmakologiczne – powinny być stosowane rozważnie.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku:

• przewlekłego stosowania leków przeczyszczających
• współistniejących chorób przewlekłych
• zaburzeń elektrolitowych
• ciąży
• chorób neurologicznych

W takich sytuacjach konieczna jest konsultacja lekarska i indywidualizacja leczenia.

Zaparcia holistycznie – jak sobie pomóc? Podsumowanie

Leczenie zaparć wymaga podejścia wieloczynnikowego, łączącego modyfikację stylu życia z ewentualnym wsparciem farmakologicznym lub suplementacyjnym.

Największą skuteczność osiąga się poprzez jednoczesne działanie na kilka obszarów: dietę, nawodnienie, aktywność fizyczną oraz regulację rytmu wypróżnień. Preparaty naturalne i leki pełnią rolę uzupełniającą, a ich dobór powinien być dostosowany do indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.

Bibliografia

1. Dimidi E. i in. 2020. Probiotics and constipation: mechanism of action, evidence for effectiveness and utilisation by patients and healthcare professionals. Proceedings of the Nutrition Society, 79: 147-157.
2. Dong M. i in. 2023. Effect of probiotics intake on constipation in children: an umbrella review. Frontiers in Nutrition, 10: 1218909.
3. He Y. i in. 2022. Efficacy of Probiotic Compounds in Relieving Constipation and Their Colonization in Gut Microbiota. Molecules, 27(3): 666.
4. Zhang C. i in. 2020. Meta-analysis of randomized controlled trials of the effects of probiotics on functional constipation in adults. Clinical Nutrition, 39(10): 2960-2969.
5. Cao H. i in. 2017. Dysbiosis contributes to chronic constipation development via regulation of serotonin transporter in the intestine. Scientific Reports, 4;7(1):10322.
6. Schoot A. i in. 2022. Probiotics and synbiotics in chronic constipation in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Nutrition, 41(12):2759-2777.
7. Forootan M. i in. 2018. Chronic constipation. Medicine, 18;97(20):e10631.

Artykuł Zaparcia – kompleksowy poradnik pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

L-karnozyna

O samym cynku pisałam już wielokrotnie – jest niezwykle ważny w kontekście funkcjonowania układu odpornościowego, układu pokarmowego, naprawie tkanek i przetwarzaniu bodźców smakowych oraz zapachowych. Natomiast mniej znana L-karnozyna to dipeptyd złożony z dwóch aminokwasów: β-alaniny i histydyny. Pełni w naszym organizmie szereg istotnych funkcji:

• uczestniczy w gojeniu się ran,
• wspiera odporność,
• działa antyoksydacyjnie,
• zapobiega glikacji i utlenianiu białek,
• poprawia funkcje poznawcze u osób starszych,
• ma działanie neuroprotekcyjne.

W związku z tym zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia wielu chorób, takich jak cukrzyca typu II, miażdżyca, niewydolność nerek, choroba Alzheimera, otępienie naczyniopochodne czy zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Cynk carnosine – właściwości

Badania wskazują, że połączenie cynku z l-karnozyną wykazuje jeszcze lepsze właściwości niż sama karnozyna czy cynk, szczególnie w leczeniu zaburzeń układu pokarmowego. Dzieje się tak ponieważ połączenie cynku z l-karnozyną zwiększa wchłanianie cynku, dłużej zatrzymuje się w żołądku i mocniej przylega do zmienionej zapalnie błony śluzowej działając w stosunku do niej terapeutycznie. Dlatego do właściwości cynku carnosine możemy zaliczyć:

• skuteczność w leczeniu wrzodów żołądka i poprawa procesów gojenia (poprzez działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające)
• skuteczność w zapobieganiu zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej i poprawa odczuwania smaku u osób w trakcie/po radioterapii i chemioterapii
• poprawa integralności bariery jelitowej
• wsparcie równowagi mikrobiologicznej żołądka
• zmniejszenie aktywność ureazy i hamowanie stanu zapalnego oraz stresu oksydacyjnego spowodowanego infekcją H.pylori
• wsparcie terapii przewlekłego zapalenia wątroby

Cynk carnosine – wskazania do suplementacji

Suplementacja cynkiem carnosine jest wskazana w następujących zaburzeniach:

• stany zapalne żołądka i jelit
• wrzody żołądka
• zespół jelita drażliwego
• zakażenie H.pyroli
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• choroby wątroby
• problemy z przyswajaniem składników odżywczych wynikających z zaburzeń pracy żołądka

Cynk carnosine należy włączyć do suplementacji po konsultacji z lekarzem lub dietetykiem.

Dawkowanie: rekomendowana dawka cynku carnosine to 75-150 mg na dobę przez 8-12 tygodni.

Bibliografia:

1. Kawahara M. i in. 2018. Zinc, Carnosine, and Neurodegenerative Diseases. Nutrients, 10(2):147.
2. Mingru L. i in. 2021. Recent advances on polaprezinc for medical use. Experimental and Therapeutic Medicine, 22(6):1445.
3. Hewlings S. i Kalman D. 2020. A Review of Zinc-L-Carnosine and Its Positive Effects on Oral Mucositis, Taste Disorders, and Gastrointestinal Disorders. Nutrients, 12(3):665.

Artykuł Cynk carnosine pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

W poprzedniej części wspomniałam, że choć stan ketozy i związane z nim mechanizmy mają niesamowite działanie terapeutyczne, bez odpowiedniej kompozycji diety mogą niewiele zdziałać. Niemniej jest to tylko moja opinia, którą opieram w głównej mierze na doświadczeniu zawodowym. Pracując z pacjentami nierzadko obserwuję, jak kiepskiej jakości dieta ketogeniczna doprowadza do niedoborów ważnych składników odżywczych oraz zaburzeń układu pokarmowego. Całkowita zmiana kompozycji diety takiego pacjenta, a niekiedy tylko kilka moich porad dotyczących komponowania posiłków, powodują, że wyniki badań ulegają poprawie i pacjent zaczyna odczuwać pozytywne efekty diety.

No dobrze. To w takim razie jak komponować tą dietę? Na co zwrócić uwagę?

Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto

Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto powinna spełniać wszystkie poniższe punkty, które zresztą są ze sobą bardzo mocno powiązane:

1. odżywiać organizm – dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych
2. modulować układ odpornościowych
3. poprawiać statusu zredukowanego glutationu
4. wpływać korzystnie na układ pokarmowy, w tym mikrobiotę jelitową i przepływ żółci

Dieta ketogeniczna – odżywianie organizmu

W celu dostarczania niezbędnych składników odżywczych nie należy narzucać sobie zbyt dużych restrykcji kalorycznych. Po pierwsze dietą niskokaloryczną (poniżej 1500-1600 kcal) nie da się zapewnić podaży wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Po drugie restrykcje kaloryczne na poziomie 40% i głodzenie się zmniejszają syntezę hormonów tarczycy i ich stężenie we krwi oraz zaburzają konwersję T4 do T3. W przypadku nadwagi lub otyłość należy doprowadzić do redukcji masy ciała – to nie ulega wątpliwości, ale należy robić to z głową – stopniowo i bez głodzenia się.

Kolejną kwestią jest optymalna podaż białka – jego procentowy udział w diecie powinien wynosić około 25%. Zależy nam przede wszystkim na białku pochodzenia zwierzęcego, ale do diety warto wprowadzić również jego roślinne źródła – orzechy, nasiona, pestki.

Nie należy zapominać o kwasach omega-3, które modulują układ odpornościowy i działają przeciwzapalnie. Źródłem kwasów omega-3 są oczywiście ryby i owoce morza. Dobrze jeśli pojawiają się w naszej diecie minimum 3x w tygodniu.

Jeżeli chodzi o witaminy i składniki mineralne, badania pokazują, że do najbardziej niedoborowych składników odżywczych w chorobie Hashimoto nalezą:

• selen
• cynk
• jod
• żelazo
• B12
• witamina D
• witamina A

Selen jest niesamowicie ważnym mikroelementem potrzebnym do prawidłowego funkcjonowania tarczycy i układu odpornościowego. Wchodzi w skład dwóch kluczowych aminokwasów: selenometioniny oraz selenocysteiny, które z kolei budują istotne dla ludzkiego organizmu enzymy m.in. peroksydazy glutationowe. Peroksydaza glutationowa chroni tarczycę poprzez redukcję nadtlenków i dezaktywację rodników tlenowych, co pozwala obniżyć stres oksydacyjny i zredukować ryzyko wystąpienia choroby autoimmunologicznej. Do źródeł selenu zaliczamy przede wszystkim:

• mięso i podroby
• ryby
• grzyby
• jaja
• orzechy, nasiona i ziarna (szczególnie brazylijskie, niestety orzechy, które docierają na polski rynek są wątpliwym źródłem selenu)

Poza spożywaniem powyższych produktów, warto pokusić się o suplementację. Niestety selenu w glebie jest coraz mniej, dlatego nawet najlepsza dieta może nie dostarczyć go w odpowiedniej ilości. Metaanaliza z 2010 roku wykazała, że suplementacja selenometioniny w dawce 200 mcg przez 3 miesiące wiązała się ze spadkiem antyTPO oraz poprawą samopoczucia pacjentów z chorobą Hashimoto.

W chorobie Hashimoto bardzo często stwierdza się niedobory żelaza oraz witaminy B12. Jedną z przyczyn może być autoimmunologiczne zapalenie żołądka, które występuje u 10-40% osób chorych na Hashimoto. Jest to przewlekła choroba zapalna obejmującą trzon i dno żołądka, w której występują przeciwciała przeciwko komórkom okładzinowym żołądka oraz czynnikowi wewnętrznemu Castle’a. Komórki okładzinowe żołądka to jedne z najważniejszych komórek budujących gruczoły błony śluzowej żołądka. Komórki te produkują jony H+ oraz czynnik wewnętrzny. Dlatego obecność przeciwciał może być przyczyną wstrzymania w komórkach okładzinowych aktywności pomp protonowych, a co za tym idzie – rozwoju hipochlorhydrii, a nawet achlorhydrii, czyli braku kwasu solnego. Natomiast niedobór czynnika wewnętrznego upośledza wchłanianie B12 i powoduje rozwój niedokrwistości megaloblastycznej.

Wzrost pH w żołądku upośledza ponadto wchłanianie żelaza oraz przyczynia się do niekorzystnych zmian w mikrobiocie jelitowej. Pojawiają się wówczas dolegliwości trawienne: zgaga, ból brzucha, biegunka, zaparcia czy wzdęcia. Z kolei dysbioza jelitowa niesie ze sobą ogrom niekorzystnych konsekwencji dla całego organizmu i nasila trwający już stan zapalny.

Poza autoimmunologicznym zapaleniem żołądka, niedobory żelaza i B12 mogą wynikać z kiepskiej motoryki przewodu pokarmowego i zaburzeń trawienia związanych z niedoczynnością tarczycy.

Oczywiście niedobór żelaza i B12 jest niekorzystny zarówno dla tarczycy, jak i układu odpornościowego. Dlatego dieta ketogeniczna powinna być bogata w źródła pokarmowe tych składników. Tak jak w przypadku selenu, suplementacja B12 może okazać dobrym wsparciem dla diety, szczególnie gdy chorobie Hashimoto towarzyszy autoimmunologiczne zapalenie żołądka. Suplementacji żelazem nie polecam, chyba, że są co do tego wyraźne wskazania. Za to cudownym produktem, który warto wprowadzić do diety w przypadku niedoboru żelaza jest zakwas z buraka. Warto ponadto zadbać o wsparcie procesów trawiennych, co będzie miało swoje przełożenie na wchłaniania składników odżywczych. O tym, jak wspomóc procesy trawienne na diecie ketogenicznej przeczytacie w dwóch osobnych wpisach: Dieta ketogeniczna a mikrobiota jelitowa oraz Ból brzucha na diecie keto.

Źródła żelaza i produkty wspomagające jego wchłanianie:

• wątróbka i inne podroby
• czerwone mięso (szczególnie tatar i steki)
• żółtka
• tłuste ryby morskie
• orzechy włoskie
• sezam
• zielone warzywa (np. szpinak, brokuły, seler naciowy)
• warzywa i owoce bogate w witaminę C (papryka, pietruszka, jarmuż, brokuły, brukselka, kalafior, owoce jagodowe, cytrusy)
• buraki
• zakwas z buraka
• ocet jabłkowy

Źródła witaminy B12:

• wątróbka i inne podroby
• owoce morza
• ryby
• mięso
• jaja

Niedobór cynku stwierdza się u osób chorobą Hashimoto, szczególnie jeśli chorobie towarzyszy insulinooporność, nadmiar kortyzolu i zaburzony rytm dobowy. Niedobór cynku zaburza funkcje układu odpornościowego, zmniejsza aktywność tarczycy, zaburza wydzielanie TSH przez przysadkę, zmniejsza konwersję T4 do T3. O znaczeniu cynku, jego źródłach, diagnostyce i niedoborach przeczytacie w osobnym wpisie – Cynk – wchłanianie, niedobory i suplementacja.

Niedobór jodu w chorobie Hashimoto również jest niebezpieczny – powoduje zmniejszenie produkcji T4 i T3 w tarczycy. Na skutek niedoboru dochodzi do stymulacji wyższych pięter osi HPT (podwzgórze-przysadka-tarczyca), wzrostu stężenia TSH, które w warunkach niedoboru jodu będzie indukowało włóknienie i destrukcję komórek tarczycy.

Niestety nie tylko niedobór jest niebezpieczny. Nadmiar jodu może prowadzić do dramatycznego zahamowania biosyntezy hormonów tarczycy. Jednakże istnieją badania, które wskazują, że jod jest niebezpieczny tylko wtedy, gdy równocześnie występuje znaczny niedobór selenu. Niemniej według oficjalnych zaleceń suplementacja jodem w trakcie choroby jest nieuzasadniona, dlatego warto skupić się przede wszystkim na jego źródłach w diecie:

• ryby morskie (szczególnie dorsz)
• owoce morza
• nabiał
• orzechy
• borówki, truskawki, czereśnie
• fasolka szparagowa, brokuły, szpinak

O wpływie witaminy D na układ odpornościowy można by było pisać godzinami. Z racji tego, że jest to post o diecie ketogenicznej, wspomnę tylko, że optymalny poziom witaminy D3 (60–80 ng/l) jest NIEZBĘDNY do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego, szczególnie jeśli chorujemy na chorobę autoimmunologiczną. Witamina D3, co prawda, znajduje się w pożywieniu (szczególnie w tłustych rybach), ale jest to zdecydowanie niewystarczająca ilość. W większości przypadków konieczna będzie całoroczna suplementacja w dawce dostosowanej do aktualnego poziomu D3 w organizmie.

Warto wspomnieć, że w chorobach autoimmunologicznych mogą występować polimorfizmy genu receptora witaminy D, wówczas uzyskanie optymalnego poziomu D3 może być utrudnione. Ponadto niektóre badania sugerują, że niski poziom witaminy D3 może być wynikiem autoimmunologicznych procesów chorobowych, które obejmują dysfunkcję receptora witaminy D. W związku z tym mocno zachęcam do wykonywania regularnych badań. Suplementując duże dawki witaminy D3, co może być konieczne w przypadku choroby Hashimoto, badania warto robić nawet co 6 tygodni. Ponadto w trakcie suplementacji należy pamiętać o optymalnej podaży witaminy A oraz magnezu.

Dieta ketogeniczna – modulowanie układu odpornościowego

Wspomniałam już o tym, że dieta ketogeniczna prawdopodobnie zwiększa stężenie limfocytów Treg, przy jednoczesnym zmniejszeniu Th17, na czym nam niesamowicie zależy w kontekście choroby autoimmunologicznej. Do innych czynników, które wpływają korzystnie na poziom limfocytów Treg możemy zaliczyć: prawidłowy poziom witaminy D3, podniesienie statusu glutationu oraz wsparcie mikrobioty jelitowej. Korzyści możemy również uzyskać wprowadzając do diety kwasy EPA i DHA, resveratrol (źródła: winogrona, orzechy, rdestowiec japoński, czarna porzeczka, morwa) oraz kwas elagowy (źródła: maliny, jeżyny, truskawki, czarna porzeczka, żurawina, orzechy, granat).

Do produktów, z których warto komponować swoją dietę, ponieważ mają zdolność modulowania układu odpornościowego i balansowania ramion Th1 i Th2 należą również:

• brokuły
• kalafior
• jarmuż
• cebula
• czosnek
• boćwina
• grzyby
• dynia
• batat
• czerwona papryka
• szpinak
• gorczyca
• sałata rzymska
• fasola
• kiełki, szczególnie kiełki brokuła
• pomidor
• kalafior
• soczewica
• awokado
• burak
• owoce jagodowe
• kurkuma
• imbir
• rozmaryn
• oregano
• tymianek
• chilli
• zielona herbata
• oliwa z oliwek
• olej MCT
• produkty pszczele np. propolis
• maliny
• aronia
• czarny bez
• aloes
• owoce cytrusowe

Dieta ketogeniczna – poprawa statusu zredukowanego glutationu

Glutation, czyli związek o właściwościach przeciwutleniających zbudowany jest reszt aminokwasowych kwasu glutaminowego, cysteiny i glicyny. Zredukowany glutation jest wytwarzany w każdej komórce organizmu. Umożliwia usuwanie związków azotowych, toksyn, pestycydów, a jako antyoksydant neutralizuje wolne rodniki. Niedobór glutationu inicjuje stres oksydacyjny i rozwój nietolerancji immunologicznej w przebiegu choroby Hashimoto. W poprzedniej części artykułu pisałam, że BHB zwiększa poziom zredukowanego glutationu w organizmie, a jak jest z pożywieniem i suplementacją glutationu? Niestety wygląda to kiepsko – większość glutationu z pożywienia czy suplementów diety nie jest wchłanialna w przewodzie pokarmowym. Odpowiednio zbilansowaną dietą i suplementacją możemy natomiast dostarczyć kofaktorów do jego endogennej syntezy. Pomocne będą:

• witamina B6, magnez, selen
• kurkumina
• sylimaryna
• kwas foliowy
• kwas alfa-liponowy
• warzywa kapustne
• karczochy

Dieta ketogeniczna – mikrobiota jelitowa, żółć

Dlaczego dbanie o mikrobiotę jelitową powinno być kluczowym elementem dietoterapii? Głównie z dwóch powodów:

• Mikrobiota jelitowa odgrywa dużą rolę w rozwoju komórek układu odpornościowego i wpływa na czynność tarczycy. Moduluje zarówno odporność wrodzoną, jak i nabytą oraz ma fundamentalne znaczenie w rozwoju tkanki limfatycznej występującej w obrębie przewodu pokarmowego (GALT), w której znajduje się ponad 70% całego układu odpornościowego. GALT odgrywa ważną rolę w rozwoju tolerancji na własne antygeny.
• Kolejną kwestią są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). SCFA powstają głównie w wyniku fermentacji prebiotyków przez mikroorganizmy beztlenowe w okrężnicy. Pełnią funkcję energetyczną dla komórek jelit oraz przyczyniają się do regulacji ogólnoustrojowej odpowiedzi immunologicznej – są związane z wyższym poziomem limfocytów TREG i niższym Th17. Skład mikrobioty wpływa ponadto na dostępność niezbędnych dla tarczycy mikroelementów – jodu, żelaza i miedzi – kluczowych dla syntezy hormonów tarczycy; selenu i cynku – potrzebnych do konwersji T4 do T3 oraz witaminy D, która moduluje odpowiedź immunologiczną.

O mikrobiocie jelitowej oraz o tym, jak komponować dietę ketogeniczną, żeby wspierać mikrobiotę napisałam osobny artykuł, który już wcześniej linkowałam – Dieta ketogeniczna a mikrobiota jelitowa. Znajdziecie w nim kilka konkretnych porad dotyczących komponowania diety.

Niedoczynność tarczycy i wysoki poziom estrogenów (co często występuje u kobiet z Hashimoto) mogą wpływać na przepływ żółci, zwiększać tworzenie się kamieni żółciowych i zmieniać jakość żółci. Żółć jest niezbędna do trawienia tłuszczów, wchłaniania tłuszczów i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A,D,E,K). Ponadto działa przeciwdrobnoustrojowo, chroni przed dysbiozą, uczestniczy w detoksykacji i pozwala utrzymać równowagę metaboliczną. Zatem zaburzona produkcja i/lub przepływ żółci może zaburzać detoks wątrobowy, zwiększając tym samym stan zapalny i stres oksydacyjny. Kwasy żółciowe regulują ponadto integralność bariery jelitowej. Natomiast nieszczelna bariera jelitowa to brak pierwszej linii obrony organizmu przed ksenobiotykami. Na szczęście istnieje wiele różnych produktów, które poprawiają przepływ żółci. Należą do nich:

• karczochy
• czosnek
• korzeń mniszka lekarskiego
• ostropest plamisty
• imbir
• błonnik (minimum 25 g!)*
• kwasy omega 3

Ponadto istotna jest regularna aktywność fizyczna, unikanie tłuszczów trans, przetworzonych olejów roślinnych oraz redukcja nadmiernej masy ciała.

*dostarczenie 25 g błonnika na diecie ketogenicznej może okazać się nie lada wyzwaniem, szczególnie dla osoby, która samodzielnie komponuje swoje menu. W takie sytuacji rekomenduję dodatkową suplementację błonnikiem. Niezmiennie moim faworytem błonnikowym są łupiny babki jajowej – można je dodawać do 2-3 posiłków w ilości około 5 g.

A co z nabiałem?

Spożywanie nabiału powinno być kwestią indywidualną. Osobom z chorobą Hashimoto bardzo często towarzyszy nietolerancja laktozy, wówczas wykluczenie jej źródeł jest konieczne. W przypadku złego samopoczucia, bólów brzucha, biegunek, bólu głowy i innych objawów po zjedzeniu nabiału warto zrezygnować z niego całkowicie. Tolerancja na nabiał może mieć swoje podłoże genetyczne – w niektórych przypadkach jego spożycie będzie nasilało reakcję zapalną, a w innych nie będzie miało wpływu na przebieg choroby. Niewątpliwie mleko i konwencjonalny nabiał wykazują aktywność estrogenową. Wiele osób, szczególnie kobiet z chorobą Hashimoto i towarzyszącymi problemami hormonalnymi, po odstawianiu nabiału obserwuje poprawę stanu zdrowia, zmniejszenie ilości m.in. gazów czy wzdęć.

Warzywa kapustne i choroba Hashimoto

Jak już pewnie zauważyliście, bardzo często rekomenduję jedzenie warzyw kapustnych, wokół których krąży wiele kontrowersji. Warzywa kapustne są źródłem związków antyodżywczych, które mają działanie obniżające stężenie jodu w organizmie. W związku z tym niektórzy specjaliści sugerują, żeby wykluczyć tę grupę warzyw ze swojej diety. Moje zdanie jest zgoła odmienne. Po pierwsze choroba Hashimoto nie jest chorobą tarczycy tylko układu odpornościowego, po drugie nie zawsze idzie w parze z niedoborem jodu, po trzecie zyski przewyższają straty – warzywa kapustne są bogate w siarkę, mają właściwości przeciwzapalne, modulują układ odpornościowy, wspierają detoks wątrobowy, w tym detoks estrogenów, są źródłem kofaktorów dla endogennej syntezy glutationu. Przy odpowiednio zbilansowanej diecie zawierającej źródła jodu, rezygnacja z warzyw kapustnych wydaje się nieuzasadniona.

Lektyny

Badania pokazują, że lektyny pochodzenia roślinnego mogą brać udział w patogenezie kilku chorób zapalnych, w tym choroby zapalnej jelit, cukrzycy typu I, RZS i celiakii. Lektyny to niejednorodna grupa białek, które posiadają zdolność wiązania węglowodanów. Dzięki tej zdolności wiążą się z komórkami oraz błonami komórkowymi i wywołują reakcje biochemiczne. Dieta bogata w lektyny może przyczyniać się do wystąpienia nietolerancji pokarmowej, alergii pokarmowej i innych chorób zapalnych, poprzez aktywacje wspomnianego w pierwszej cześć wpisu inflammasomu NLRP3. Lektyny znajdują się głównie w zbożach, nasionach roślin strączkowych oraz warzywach psiankowatych (m.in. pomidor, papryka, ziemniak, bakłażan, miechunka). Dieta ketogeniczna jest na ogół dietą niskolektynową – nie zawiera zbóż, roślin strączkowych, ziemniaków, ale przeważnie zawiera inne warzywa psiankowate. Lektyny u niektórych osób z chorobami autoimmunologicznymi mogą nasilać istniejące już problemy. Mogą, ale nie muszą, ponieważ dużo zależy od kwestii genetycznych, tak jak w przypadku nabiału. Dlatego eliminacja z diety produktów bogatych w lektyny (w przypadku diety ketogenicznej – warzyw psiankowatych) powinna być rozpatrywana indywidualnie – jeżeli odczuwamy pogorszenie stanu zdrowia, zaburzenia pracy układu pokarmowego – warto zastanowić się nad wykluczeniem z diety warzyw psiankowatych.

Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto – najważniejsze zasady

• Regularne spożywanie 2-4 posiłków bogatych w składnik odżywcze. Dwa posiłki polecam tylko osobom o niskim zapotrzebowaniu energetycznym.
• Każdy ze spożywanych posiłków powinien być dobrym źródłem wszystkich niedoborowych składników odżywczych. Dlatego przy komponowaniu swojego posiłku możemy korzystać z poniższego schematu.

Na talerz nakładamy po 1 produkcie z każdej grupy (spożywamy minimum 2 takie posiłki w ciągu dnia):

1. jaja, ryby (szczególnie tłuste), owoce morza, mięso, podroby, rosół, bulion, ewentualnie dobrej jakości nabiał
2. zielone warzywa (szpinak, brokuły, fasolka szparagowa, brukselka, jarmuż, por, cukinia, seler naciowy, szparagi, groszek, kalarepa, kapusta pekińska, koper włoski i inne)
3. białe i kolorowe warzywa oraz owoce (czosnek, cebula, seler, pietruszka, kalafior, rzepa, kapusta, papryka, pomidory, bakłażan, cebula czerwona, dynia, marchewka, karczochy, awokado, porzeczki, maliny, borówki, jagody, wiśnie, cytrusy i inne);
4. produkty fermentowane (ogórki kiszone, kapusta kiszona, kimchi i inne kiszone warzywa)
5. orzechy, nasiona i ziarna (orzechy włoskie, orzechy laskowe, pestki dyni, kakao, migdały, nasiona konopi, siemię lniane, sezam, kokos, nasiona słonecznika)
6. oliwa z oliwek, olej MCT, olej lniany, olej konopny, olej z awokado, olej z orzechów włoskich, masło, ghee
7. natka pietruszki, mięta, bazylia, rozmaryn, chilli, tymianek, kurkuma, oregano, pieprz, imbir, cynamon i inne dodatki przyprawowe o działaniu przeciwzapalnym

Unikamy produktów o działaniu prozapalnym:

• przetworzone mięso (kiepskiej jakości wędliny, kiełbasy, kabanosy, pasztety)
• przetworzone oleje roślinne (olej rzepakowy, olej słonecznikowy, olej palmowy, margaryny, majonez)

Unikamy posiłków ,,monoskładnikowych”:

• kawa kuloodporna, sałatka z samych warzyw bez źródeł białka itp.

Przykładowy jadłospis na 3 dni ułożony na podstawie powyższych wytycznych

Dzień 1.

Śniadanie: Jajecznica na maśle; sałatka ze szpinakiem, rukolą, cebulą czerwoną, awokado i ogórkiem kiszonym z dodatkiem suszonego oregano, oliwy z oliwek, oleju MCT i pestek dyni

Obiad: Pstrąg pieczony z brokułami, kalafiorem i marchewką; garść orzechów włoskich

Kolacja: Zupa krem na bazie bulionu wołowego z fasolki szparagowej i jarmużu

Dzień 2.

Śniadanie: Sałatka z wędzoną makrelą, awokado, rzodkiewką, roszponką, szpinakiem, oliwkami i natką pietruszki z dodatkiem oliwy z oliwek, oleju MCT i nasion słonecznika

Obiad: Gulasz wołowy z brukselką i marchewką; surówka z kapusty kiszonej, oliwy z oliwek i oleju MCT, garść orzechów laskowych

Kolacja: Koktajl na bazie mleka kokosowego, wiśni, awokado, surowego kakao i masła migdałowego

Dzień 3.

Śniadanie: Pieczony omlet czekoladowy z surowym kakao, gorzką czekoladą, masłem z migdałów i malinami

Obiad: Burger z łososia i krewetek z dodatkiem czosnku, cebuli czerwonej, chilli i natki pietruszki; sałatka z rukolą, kalarepą, ogórkiem kiszonym, oliwą z oliwek i płatkami migdałów

Kolacja: Sałatka z wątróbką indyczą smażoną na oliwie, rukolą, jarmużem, papryką zieloną, orzechami włoskimi i malinami z dodatkiem oleju MCT

Jeśli dotrwaliście do końca, to bardzo dziękuję za uwagę! Mam nadzieję, że informacje zawarte w tym artykule będą dla Was przydatne. Na zakończenie mam małą niespodziankę – z hasłem hashimoto otrzymacie 15% zniżki na wszystkie jadłospisy oraz współpracę indywidualną. W przypadku jadłospisów hasło należy wpisać w odpowiednik okienku przy zakupie, a w przypadku współpracy indywidualnej, wystarczy, że napiszecie hashimoto w tytule maila.

Strona sklepu z jadłospisami

Strona oferty współpracy indywidualnej

Powyższy artykuł został napisany w formie ogólnej i ma jedynie cel informacyjny. Podane przeze mnie informacje nie mają na celu i nie powinny być traktowane jako zastępstwo dla profesjonalnej porady lekarskiej lub dietetycznej. Przed zastosowaniem diety ketogenicznej oraz suplementacji skontaktuj się ze specjalistą.

Bibliografia:

1. Gioia C. i in. 2020. Dietary habits and nutrition in rheumatoid arthritis: can diet influence disease development and clinical manifestations? Nutrients, 12(5):1456.
2. Rayman M.P. 2019. Multiple nutritional factors and thyroid disease, with particular reference to autoimmune thyroid disease. The Nutrition Society, 78(1):34-44.
3. Gong T. i in. 2017. Plant lectins activate the NLRP3 inflammasome to promote inflammatory disorders. The Journal of Immunology, 198(5):2082-2092.
4. Pinto A. i in. 2018. Anti-oxidant and anti-inflammatory activity of ketogenic diet: new perspectives for neuroprotection in Alzheimer’s disease. Antioxidants, 7(5):63.
5. Chakraborty S. i in. 2019. Salt-responsive metabolite, β-Hydroxybutyrate, attenuates hypertension. Cell Reports, 25(3):677–689.
6. Hu S. i Rayman M.P. 2017. Multiple nutritional factors and the risk of Hashimoto’s thyroiditis. American Thyroid Association, 27(5):597-610.
7. Shakoor H. i in. 2021 Immunomodulatory effects of dietary polyphenols. Nutrients, 13(3): 728. Knezevic J. i in. 2020. Thyroid-Gut-Axis: How does the microbiota influence thyroid function? Nutrients, 12(6):1769.
8. Venter C. i in. 2020. Nutrition and the immune system: a complicated tango. Nutrients, 2(3):818.
9. Sullivan P.G. i in. 2004 The ketogenic diet increases mitochondrial uncoupling protein levels and activity. American Neurological Association, 55(4):576-580.
10. Fu S.P. i in. 2014. BHBA suppresses LPS-induced inflammation in BV-2 cells by inhibiting NF-κB activation. Mediators of Inflammation, 2014:983401.
11. Kashiwaya Y. i in. 2000. d-β-Hydroxybutyrate protects neurons in models of Alzheimer’s and Parkinson’s disease. National Academy of Sciences, 97(10): 5440–5444.
12. Dąbek A. i in. 2020. Modulation of cellular biochemistry, epigenetics and metabolomics by ketone bodies. Implications of the ketogenic diet in the physiology of the organism and pathological states. Nutrients, 12(3):788.
13. Phenekos C. i in. 2003. Th1 and Th2 serum cytokine profiles characterize patients with Hashimoto’s thyroiditis (Th1) and Graves’ disease (Th2). Neuroimmunomodulation, 1:209–213.
14. Vitales-Noyola M. i in. 2017. Pathogenic Th17 and Th22 cells are increased in patients with autoimmune thyroid disorders. Endocrine, 57(3):409-417.
15. Bai X. Ii in. 2014. Increased differentiation of Th22 cells in Hashimoto’s thyroiditis. Endocrine Society of Australia, 61(12):1181-1190.
16. Fisher S.A. i in. 2019. The role of vitamin D in increasing circulating T regulatory cell numbers and modulating T regulatory cell phenotypes in patients with inflammatory disease or in healthy volunteers: A systematic review. Public Library of Science, 14(9): e0222313.
17. Penna G. i in. 2005. Expression of the inhibitory receptor ILT3 on dendritic cells is dispensable for induction of CD4+Foxp3+ regulatory T cells by 1,25-dihydroxyvitamin D3. American Society of Hematology, 106(10):3490-3497.
18. Wang S. i in. 2013. T cell-derived leptin contributes to increased frequency of T helper type 17 cells in female patients with Hashimoto’s thyroiditis. British Society for Immunology, 171(1):63–68.
19. Weetman A. P. 2021. An update on the pathogenesis of Hashimoto’s thyroiditis. Journal of Endocrinological Investigation, 44(5): 883–890.
20. Cao Y. i in. 2020. Therapeutic effect of mesenchymal stem cell on Hashimoto’s thyroiditis in a rat model by modulating Th17/Treg cell balance. Autoimmunity, 3(1):35-45.
21. Rostami R. i in. 2013. Enhanced oxidative stress in Hashimoto’s thyroiditis: inter-relationships to biomarkers of thyroid function. Canadian Society of Clinical Chemists, 46(4-5):308-312.
22. Morawska K. i in. 2020. Enhanced Salivary and General Oxidative Stress in Hashimoto’s Thyroiditis Women in Euthyreosis. Journal of Clinical Medicine, 9(7): 2102.
23. Toulis K.A. i in. 2010. Selenium supplementation in the treatment of Hashimoto’s thyroiditis: a systematic review and a meta-analysis. American Thyroid Association, 10(10):1163-1173.
24. Ni F.F. i in. 2016. The effects of ketogenic diet on the Th17/Treg cells imbalance in patients with intractable childhood epilepsy. British Epilepsy Association, 38:17-22.

Artykuł Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto (część II) pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Na tą chwilę zdecydowanie brakuje konkretnych badań dotyczących skuteczności diety ketogenicznej w chorobie Hashimoto. Dlatego wyciągając jakiekolwiek wnioski możemy bazować tylko na poznanych mechanizmach tej choroby oraz mechanizmach diety ketogenicznej i szukać pewnych zależności. Okazuje się, że tych zależności może być całkiem sporo. Niemniej to, że dieta ketogeniczna wpływa korzystnie na jakiś czynnik, który bierze udział w patogenezie choroby nie oznacza, że dieta jest skuteczna, i co najważniejsze nie oznacza, że dieta leczy.

Na początek przyjrzyjmy się kilku faktom dotyczącym choroby Hashimoto.

Choroba Hashimoto – fakty

1. Choroba Hashimoto jest obecnie uważana za najczęstszą chorobę autoimmunologiczną i jest najczęstszą przyczyną pierwotnej niedoczynności tarczycy. Choroba charakteryzuje się rozlanym naciekiem limfatycznym w obrębie gruczołu tarczowego.
2. Choroba Hashimoto nie jest chorobą tarczycy, tylko układu odpornościowego.
3. Obecnie Hashimoto rozpoznaje się na podstawie podwyższonego miana przeciwciał w surowicy przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) i tyreoglobulinie (anty-Tg) oraz rozlanej hipoechogeniczności tarczycy widocznej w badaniu USG.
4. W początkowej fazie choroby tarczyca może pracować bez zarzutów, TSH oraz poziom hormonów tarczycy mogą mieścić się w granicach normy, co nie oznacza, że choroba nie daje objawów, które wynikają z rozregulowanej odpowiedzi immunologicznej.
5. Podwyższony poziom przeciwciał przeciwtarczycowych wiąże się z objawami choroby Hashimoto niezależnie od poziomu hormonów tarczycy. W badaniach zaobserwowano, że przeciwciała przeciwtarczycowe wiążą się z pogorszeniem jakości życia i objawami, takimi jak depresja czy chroniczne zmęczenie, niezależnie od poziomu hormonów tarczycy. Co pokazuje, że objawy choroby związane są z rozregulowaną odpowiedzią immunologiczną, a nie tylko zaburzoną pracą tarczycy. Natomiast inne badania pokazało, że przywrócenie stanu eutyreozy za pomocą konwencjonalnego leczenia u pacjentów z niedoczynnością tarczycy i Hashimoto, nie spowodowało ustąpienia objawów. Dlatego poza kontrolnymi badaniem TSH, fT3 i fT4, warto wykonać badania przeciwciał. Przeciwciała pojawiają się dużo wcześniej niż zaburzenia w produkcji hormonów i uszkodzenia widoczne w USG tarczycy.
6. Choroba Hashimoto często idzie w parze z anemią, nietolerancją glutenu, zaburzoną motoryką przewodu pokarmowego oraz innymi chorobami z autoagresji: cukrzycą typu 1, reumatoidalnym zapaleniem stawów, chorobą Addisona-Biermera.
7. Ogólnoustrojowy stan zapalny, podwyższony poziom przeciwciał przeciwtarczycowych, zaburzenia stężeń hormonów tarczycy i przewlekle podwyższony poziom reaktywnych form tlenu (ROS) w przebiegu choroby Hashimoto prowadzą do licznych powikłań, w tym chorób kardiologicznych, insulinooporności i zaburzeń nastroju.
8. TSH oraz hormony tarczycy w chorobie Hashimoto muszą być regularnie kontrolowane i w razie potrzeby uzupełniane – niedobory hormonów wpływają niekorzystnie na układ immunologiczny oraz mitochondria.
9. Chorobie Hashimoto mogą towarzyszyć choroby gruczołów ślinowych, co przekłada się negatywnie na zdrowie jamy ustnej i kondycję całego organizmu. Może to wynikać z wpływu cytokin prozapalnych lub zaburzeń wydzielania hormonów tarczycy. Co ciekawe, dysfunkcje gruczołów ślinowych obserwuje się u pacjentów w stanie eutyreozy.

Eutyreoza – stan, który oznacza prawidłową czynność gruczołu tarczowego w zakresie wydzielania hormonów

Teraz przyjrzyjmy się prawdopodobnym mechanizmom biorącym udział w patogenezie choroby Hashimoto i działaniem diety ketogeniczej.

Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto

Choroba Hashimoto, ROS i stres oksydacyjny

Reaktywne formy tlenu powstają zarówno podczas fizjologicznych procesów w organizmie (jako naturalne produkty metabolizmu), jak i na skutek działania czynników zewnętrznych czy reakcji obronnych układu immunologicznego. W warunkach fizjologicznych procesy te znajdują się pod ścisłą kontrolą organizmu.

W pewnych sytuacjach poziom ROS może gwałtownie wzrosnąć. Organizm broni się przed taką sytuacją zwiększając ekspresję enzymów takich jak katalazy, dysmutazy ponadtlenkowe i wykorzystując niskocząsteczkowe przeciwulteniacze, jak witamina C, kwas moczowy czy glutation. Jeżeli produkcja ROS przewyższy zdolności antyoksydacyjne organizmu mamy do czynienia ze stresem oksydacyjnym.

Stres oksydacyjny powoduje uszkodzenia wszystkich składników komórki, a przede wszystkim białek, lipidów, jądrowego i mitochondrialnego DNA. Może odgrywać znaczącą rolę w rozwoju wielu chorób w tym otyłości, miażdżycy, insulinooporności, chorobie Alzheimera, Parkinsona i chorobach autoimmunologicznych.

Coraz więcej badań wskazuje, że choroba Hashimoto wiąże się z obniżonym komórkowym potencjałem antyoksydacyjnym i zwiększonym stresem oksydacyjnym. Zaobserwowano m.in. zmniejszone stężenie glutationu w osoczu nowo zdiagnozowanych pacjentów oraz to, że niedobór glutationu inicjuje stres oksydacyjny i rozwój nietolerancji immunologicznej w przebiegu choroby Hashimoto. Stres oksydacyjny powoduje dysfunkcję mitochondriów, która z kolei zwiększa produkcję ROS i dochodzi do tzw. błędnego koła.

Warto dodać, że poziomy hormonów tarczycy również odgrywają ważną rolę w zapobieganiu stresowi oksydacyjnemu – hormon T3 wskutek kilku rożnych mechanizmów zmniejsza nadmierną produkcję ROS i stres oksydacyjny. Hamuje również stan zapalny w komórkach wywołany przez ROS i zdegenerowane mitochondria, stymuluje naprawę białek i uszkodzonego mitochondrialnego DNA, aktywuje autofagię oraz stymuluje biogenezę mitochondriów. Dlatego kluczowym aspektem terapii choroby Hashimoto powinna być poprawa konwersji T4 do T3. Niski poziom T3 towarzyszący chorobie Hashimoto oczywiście nie jest kwestią złej pracy tarczycy. W wątrobie i jelitach zachodzi większość procesów konwersji hormonu T4 do aktywnego T3, dlatego w tych miejscach należy szukać przyczyny.

Jak ma się do tego dieta ketogeniczna?

Na tą chwilę wiele badań wskazuje, że dieta ketogeniczna może zmniejszać stres oksydacyjny na skutek kilku różnych mechanizmów. Możemy do nich zaliczyć zwiększenie poziomu zredukowanego glutationu (wyżej wspomnianego antyoksydantu), aktywację ścieżki Nrf2, hamowanie deacetylaz histonowych klasy I i klasy IIa, zwiększenie stosunku NAD⁺/NADH i zwiększoną ekspresję białek rozprzęgających. Trochę bardziej szczegółowo:

• ß-hydroksymaślan (BHB) obniża poziom ROS poprzez zwiększenie poziomu zredukowanego glutationu oraz aktywację ścieżki Nrf2 (ang. nuclear factor erythroid 2-related factor 2). Nfr2 jest głównym regulatorem II fazy detoksu wątrobowego – kontroluje ekspresję wielu genów, których produkty działają cytoprotekcyjnie. Aktywacja Nrf2 zapewnia ochronę przed stresem oksydacyjnym i powiązanymi z nim chorobami, w tym rakiem, chorobami neurologicznymi, autoimmunologicznymi czy chorobami sercowo-naczyniowymi. Sposób w jaki BHB aktywuje ścieżkę Nrf2 nie jest do końca poznany,
• BHB jest inhibitorem deacetylaz histonowych klasy I i klasy IIa (HDAC). Hamowanie HDAC zwiększa transkrypcję genów detoksykujących, w tym katalazy, mitochondrialnej dysmutazy ponadtlenkowej i metalotioneiny-2 – co w konsekwencji działa antyoksydacyjnie,
• BHB zwiększa stosunek NAD⁺/NADH. NAD to koenzym składający się z adeniny i nikotynamidu. Pełni istotną rolę w procesach oddychania komórkowego. Występuje w dwóch formach: utlenionej (NAD+) i zredukowanej (NADH). Zwiększony stosunek NAD⁺/NADH chroni przed ROS i odgrywa ważną rolę w oddychaniu komórkowym i biogenezie mitochondriów. Do wzrostu poziomu NAD+ dochodzi również wskutek ujemnego bilansu kalorycznego. Natomiast niski poziom NAD+ jest związany między innymi ze zmęczeniem, przyrostem masy ciała, zespołem metabolicznym czy chorobami sercowo-naczyniowymi,
• Dieta ketogeniczna zwiększa wydajność łańcucha transportu elektronów poprzez ekspresję białek.rozprzęgających. Białka rozprzęgające z kolei zmniejszają produkcję ROS.

Podsumowując, wszystkie te mechanizmy mogą prowadzić do zmniejszenia produkcji ROS i obniżenia stresu oksydacyjnego.

Choroba Hashimoto, inflamasomy i stan zapalny

Wykazano, że w chorobie Hashimoto wysoka aktywacja inflamasomów jest powiązana z szybszym zanikiem tarczycy i wyższymi poziomami przeciwciał. Inflamasony, czyli wewnątrzkomórkowe kompleksy białkowe, które znajdują się w komórkach układu odpornościowego są odpowiedzialne za aktywację odpowiedzi zapalnej, zarówno przez aktywację i wydzielanie prozapalnych cytokin, jak i indukcję zaprogramowanej śmierci komórki określanej jako pyroptoza. Problem pojawia się wtedy, gdy dochodzi do rozregulowanej aktywacji inflamasomów – ich nadmierna aktywacja została powiązana z kilkoma chorobami autoimmunologicznymi. Do czynników aktywujących inflamasony należą wspomniane wcześniej reaktywne formy tlenu, patogeny oraz lipopolisacharydy (LPS). Wykazano również obecność predysponujących do rozwoju choroby autoimmunologicznej polimorfizmów genów związanych z inflamasomem NLRP3. NLRP3 to obecnie najlepiej opisany inflamasom zaangażowany w patogenezę chorób autoimmunologicznych. NLRP3 jest głównym induktorem ekspresji czynników zapalnych, takich jak kaspaza-1 (kaspaza-1 spełnia istotną funkcję w uwalnianiu cytokin i rozwoju procesu zapalnego), IL-1β i IL-18.

W literaturze już od kilku lat możemy poczytać o hamującym wpływie BHB na aktywację inflamasomu NLRP3. Tym samym BHB osłabia aktywację kaspazy-1 oraz redukuje produkcję IL-1β i IL-18, w konsekwencji obniżając stan zapalny. Coraz więcej danych wskazuje, że zahamowanie inflamasomów może przynieść korzyści w wielu chorobach autoimmunologicznych.

Będąc przy temacie stanu zapalnego warto wspomnieć, że dieta ketogeniczna aktywuje PPAR-γ (receptory aktywowane przez proliferatory peroksysomów-γ). PPAR-γ należą do nadrodziny jądrowych receptorów, działających jako czynniki transkrypcyjne regulujące ekspresję genów. PPAR-γ odgrywają ważną rolę w różnicowaniu i proliferacji adipocytów, metabolizmie lipidów, regulacji insulinowrażliwości i apoptozie. Istnieje coraz więcej dowodów że PPAR-γ biorą udział również w kształtowaniu odpowiedzi immunologicznej, a szczególnie w kontroli reakcji zapalnej Dieta ketogeniczna aktywując PPAR-γ działa przeciwzapalnie i uwrażliwia tkanki na działanie insuliny.

Ponadto BHB może wywołać działanie przeciwzapalnie poprzez hamowanie aktywacji NF-κB (jądrowy czynnik transkrypcyjny kappaB), który odgrywa kluczową rolę w transkrypcji genów kodujących białka związanych ze stanem zapalnym, proliferacją komórkową i apoptozą. Zwiększona ekspresja i aktywacja NF-κB jest spowodowana postępującym stanem zapalnym związanym z przebiegiem wielu chorób nowotworowych. Może również wiązać się z patogenezą chorób autoimmunologicznych. Tym samym blokowanie sygnalizacji NF-κB stanowi ciekawą strategię w terapii chorób autoimmunologicznych.

Choroba Hashimoto i rozregulowany układ immunologiczny

Istotną rolę w mechanizmie chorób autoimmunologicznych pełnią limfocyty pomocnicze (Th). Wyróżniamy dwie główne subpopulacje limfocytów Th: Th1 oraz Th2 (ponadto wyróżnia się Th9, Th17, Th22 i limfocyty grudkowe). Różnią się one między sobą rodzajem produkowanych cytokin oraz wpływem na mechanizmy odpowiedzi immunologicznej. Główną rolą limfocytów Th1 jest ich udział w reakcjach odpowiedzi komórkowej, między innymi w przebiegu infekcji wirusowych, pierwotniakowych i w nowotworach. Z kolei limfocyty Th2 odgrywają kluczową rolę w reakcjach typu humoralnego, między innymi w przebiegu infekcji pasożytniczych. Obie subpopulacje oddziałują na siebie wzajemnie hamująco. Zwiększona odpowiedź jednego typu limfocytów Th uniemożliwia silną odpowiedź limfocytów drugiego typu, dlatego równowaga między tymi dwiema populacjami jest koniecznym warunkiem prawidłowej odpowiedzi immunologicznej. Badania profilu cytokin u pacjentów z chorobą Hashimoto wskazują, że równowaga Th1/Th2 jest przesunięta na korzyść Th1. Dominacja Th1 oznacza, że układ odpornościowy jest ciągle stymulowany. Mogą pojawić się m.in. nietolerancje pokarmowe, mgła mózgowa, przewlekłe zmęczenie oraz niski poziom hormonu T3. Oczywiście dominacja Th1 nie jest regułą. Choroby autoimmunologiczne, w tym Hashimoto, mogą rozwinąć się bez udziału Th1.

Kolejnym z patomechanizmów chorób autoimmunologicznych jest zaburzenie równowagi pomiędzy limfocytami T pomocniczymi 17 (Th17) a limfocytami T regulatorowymi (Treg). Oba typy komórek w zdrowym organizmie występują w równowadze i pełnią niezwykle istotne funkcje. Limfocyty Th17 wydzielają wiele cytokin, spośród których najważniejsza jest IL-17. Odgrywa ona istotną rolę w obronie przeciwbakteryjnej i przeciwgrzybiczej. Natomiast limfocyty Treg są odpowiedzialne za tłumienie zbyt nasilonej lub autoreaktywnej odpowiedzi immunologicznej, m.in. poprzez hamowanie nadmiernej aktywności limfocytów Th17. Z tego powodu zarówno limfocyty Th17, jak i Treg odgrywają znaczącą rolę w patogenezie chorób autoimmunologicznych, a równowaga pomiędzy nimi jest niesamowicie istotna.

Problem pojawia się gdy równowaga pomiędzy limfocytami Th17 i Treg zostaje zaburzona – dochodzi do zwiększonego stężenia Th17 i spadku Treg, wówczas Th17 zaczynają działać na organizm destrukcyjne produkując nadmierne ilości IL-17. IL-17 z kolei przyczynia się do odpowiedzi zapalnej, która uszkadza własne tkanki i narządy. Taką sytuację zaobserwowano m.in. w RZS, toczniu rumieniowatym układowym, cukrzycy typu I, stwardnieniu rozsianym czy właśnie w Hashimoto.

Brak równowagi Th17/Treg to nie tylko domena chorób autoimmunologicznych – nierównowaga komórek Th17/Treg występuje również w padaczce lekoopornej. W 2016 roku przeprowadzono ciekawe badanie,w którym zaobserwowano, że wprowadzenie diety ketogenicznej u dzieci z padaczką lekooporną zwiększyło stężenie limfocytów Treg, przy jednoczesnym zmniejszeniu Th17. Za prawdopodobną przyczynę takiego działania diety ketogenicznej badacze uznali hamowanie szlaku mTOR/HIF-1α. Nadmierna ekspresja HIF-1α, wynikająca z nieprawidłowej ekspresji mTOR, może przyczyniać się do nierównowagi Th17/Treg.

Czy w takim razie dieta ketogeniczna może być pomocna również w chorobach autoimmunologicznych, którym towarzyszy zaburzona równowaga Th17/Treg? Całkiem prawdopodobne, choć nie ma jeszcze badań, które by jednoznacznie potwierdziły taki scenariusz.

Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto – inne ważne właściwości diety

• Ketoza prowadzi do zwiększenia poziomu GABA, który ułatwiają zasypianie, redukuje stres i ma działanie antylękowe.
• Dieta ketogeniczna poprawia wrażliwość insulinową, chociażby poprzez zwiększenie całkowitego stężenie adiponektyny, która jest cytokiną o działaniu hipoglikemizującym i uwrażliwiającym tkanki na działanie insuliny czy wyżej wzpomnianych PRAR-γ.

Dieta ketogeniczna czy stan ketozy?

Wymienione przeze mnie właściwości diety ketogenicznej dotyczą stanu ketozy, a w większości przypadków – działania samego BHB. Produkcja BHB w organizmie odbywa się nie tylko na skutek diety ketogenicznej – do jego produkcji dochodzi również w trakcie głodówki, stosowania postów okresowych czy dużego deficytu kalorycznego. Zostając jednak przy temacie samej diety ketogenicznej, która jest niewątpliwie najlepszą z wymienionych sposobów na naturalną produkcję BHB, sposób w jaki będziemy ją komponować ma niebagatelne znaczenie. Jeżeli za jej pomocą wprowadzimy organizm w stan ketozy, i owszem, BHB będzie krążył po organizmie wywołując szereg pozytywnych skutków, ale równocześnie kompozycja diety będzie doprowadzała do niedoborów kluczowych składników odżywczych, zaburzała pracę układu pokarmowego i działała prozapalnie – zbyt wiele nie osiągniemy. Choroby autoimmunologiczne są bardzo skomplikowane i wieloczynnikowe, dlatego dążenie do stanu ketozy bez zwracania uwagi na to co jemy i jak jemy nie jest najrozsądniejszym rozwiązaniem. Tym samym zapraszam serdecznie do drugiej części artykułu poświęconej kompozycji diety ketogenicznej w chorobie Hashimoto.

Wprowadzenie diety zawsze powinno być rozpatrywane indywidualnie, poprzedzone konsultacją ze specjalistą i rozpatrywane pod kątem zysków i strat. Nieraz spotkałam się z sytuacją, w której wprowadzenie diety ketogenicznej spowodowało u pacjenta ogromny stres związany z samą świadomością ograniczeń w diecie, a stres to przecież ostatnie, czego byśmy chcieli. 🙂

Bibliografia:

1. Gioia C. i in. 2020. Dietary habits and nutrition in rheumatoid arthritis: can diet influence disease development and clinical manifestations? Nutrients, 12(5):1456.
2. Rayman M.P. 2019. Multiple nutritional factors and thyroid disease, with particular reference to autoimmune thyroid disease. The Nutrition Society, 78(1):34-44.
3. Gong T. i in. 2017. Plant lectins activate the NLRP3 inflammasome to promote inflammatory disorders. The Journal of Immunology, 198(5):2082-2092.
4. Pinto A. i in. 2018. Anti-oxidant and anti-inflammatory activity of ketogenic diet: new perspectives for neuroprotection in Alzheimer’s disease. Antioxidants, 7(5):63.
5. Chakraborty S. i in. 2019. Salt-responsive metabolite, β-Hydroxybutyrate, attenuates hypertension. Cell Reports, 25(3):677–689.
6. Hu S. i Rayman M.P. 2017. Multiple nutritional factors and the risk of Hashimoto’s thyroiditis. American Thyroid Association, 27(5):597-610.
7. Shakoor H. i in. 2021 Immunomodulatory effects of dietary polyphenols. Nutrients, 13(3): 728. Knezevic J. i in. 2020. Thyroid-Gut-Axis: How does the microbiota influence thyroid function? Nutrients, 12(6):1769.
8. Venter C. i in. 2020. Nutrition and the immune system: a complicated tango. Nutrients, 2(3):818.
9. Sullivan P.G. i in. 2004 The ketogenic diet increases mitochondrial uncoupling protein levels and activity. American Neurological Association, 55(4):576-580.
10. Fu S.P. i in. 2014. BHBA suppresses LPS-induced inflammation in BV-2 cells by inhibiting NF-κB activation. Mediators of Inflammation, 2014:983401.
11. Kashiwaya Y. i in. 2000. d-β-Hydroxybutyrate protects neurons in models of Alzheimer’s and Parkinson’s disease. National Academy of Sciences, 97(10): 5440–5444.
12. Dąbek A. i in. 2020. Modulation of cellular biochemistry, epigenetics and metabolomics by ketone bodies. Implications of the ketogenic diet in the physiology of the organism and pathological states. Nutrients, 12(3):788.
13. Phenekos C. i in. 2003. Th1 and Th2 serum cytokine profiles characterize patients with Hashimoto’s thyroiditis (Th1) and Graves’ disease (Th2). Neuroimmunomodulation, 1:209–213.
14. Vitales-Noyola M. i in. 2017. Pathogenic Th17 and Th22 cells are increased in patients with autoimmune thyroid disorders. Endocrine, 57(3):409-417.
15. Bai X. Ii in. 2014. Increased differentiation of Th22 cells in Hashimoto’s thyroiditis. Endocrine Society of Australia, 61(12):1181-1190.
16. Fisher S.A. i in. 2019. The role of vitamin D in increasing circulating T regulatory cell numbers and modulating T regulatory cell phenotypes in patients with inflammatory disease or in healthy volunteers: A systematic review. Public Library of Science, 14(9): e0222313.
17. Penna G. i in. 2005. Expression of the inhibitory receptor ILT3 on dendritic cells is dispensable for induction of CD4+Foxp3+ regulatory T cells by 1,25-dihydroxyvitamin D3. American Society of Hematology, 106(10):3490-3497.
18. Wang S. i in. 2013. T cell-derived leptin contributes to increased frequency of T helper type 17 cells in female patients with Hashimoto’s thyroiditis. British Society for Immunology, 171(1):63–68.
19. Weetman A. P. 2021. An update on the pathogenesis of Hashimoto’s thyroiditis. Journal of Endocrinological Investigation, 44(5): 883–890.
20. Cao Y. i in. 2020. Therapeutic effect of mesenchymal stem cell on Hashimoto’s thyroiditis in a rat model by modulating Th17/Treg cell balance. Autoimmunity, 3(1):35-45.
21. Rostami R. i in. 2013. Enhanced oxidative stress in Hashimoto’s thyroiditis: inter-relationships to biomarkers of thyroid function. Canadian Society of Clinical Chemists, 46(4-5):308-312.
22. Morawska K. i in. 2020. Enhanced Salivary and General Oxidative Stress in Hashimoto’s Thyroiditis Women in Euthyreosis. Journal of Clinical Medicine, 9(7): 2102.
23. Toulis K.A. i in. 2010. Selenium supplementation in the treatment of Hashimoto’s thyroiditis: a systematic review and a meta-analysis. American Thyroid Association, 10(10):1163-1173.
24. Ni F.F. i in. 2016. The effects of ketogenic diet on the Th17/Treg cells imbalance in patients with intractable childhood epilepsy. British Epilepsy Association, 38:17-22.

Artykuł Dieta ketogeniczna w chorobie Hashimoto (część I) pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

W niniejszym artykule chcę Wam pokazać, jak skomplikowaną sprawą jest tzw. oczyszczanie organizmu oraz, że nie ma uniwersalnego programu żywieniowego, który spowoduje, że nasz organizm nagle oczyści się z zalegających toksyn. Nie chcę jednak zostawiać Was z niczym, dlatego w artykule przedstawiam, jak realnie możemy wesprzeć te skomplikowane procesy nie stosując żadnych krótkoterminowych i często bardzo restrykcyjnych diet.

Oczyszczanie organizmu, czyli detoksykacja

Organizm człowieka każdego dnia narażony jest na setki egzogennych toksyn – leki, metale ciężkie, środki ochrony roślin, dodatki do żywności, domowe środki czystości i wiele innych. Substancje toksyczne pochodzą również ze źródeł endogennych – endotoksyny bakteryjne czy końcowe produkty metabolizmu.

System detoksykacji u ludzi jest rozbudowany, wysoce złożony i podlega niezliczonym mechanizmom regulacyjnym. Obejmuje biotransformację i eliminację toksyn pochodzenia egzogennego i endogennego. Jest również zmienny osobniczo – w każdej populacji narażonej na te same czynniki rakotwórcze niektóre osoby zachorują na raka, a inne nie. Ta zmienność dotyczy również innych chorób i wydaje się być po części związana ze zdolnością organizmu do detoksykacji różnych pro-karcynogenów i innych ksenobiotyków. Dlatego poza poziomem toksyn środowiskowych, istotna jest reakcja organizmu na te toksyny. Na to, jak dany organizm zareaguje na substancje toksyczne, wpływa wiele różnych czynników:

• płeć
• wiek
• polimorfizmy genetyczne
• środowisko (narażenie na toksyny)
• dieta i styl życia
• funkcjonowanie układu hormonalnego
• funkcjonowanie wątroby
• ciąża
• menopauza
• choroby
• szczelność bariery jelitowej
• leki

Niektóre badania sugerują związek między zdolnością organizmu do odpowiedniego przekształcania toksycznych ksenobiotyków i metabolitów a etiologią różnych zagadkowych jednostek chorobowych, takich jak zespół przewlekłego zmęczenia, fibromialgia i nadwrażliwość na różne substancje chemiczne. Zaburzenia neurologiczne, takie jak te obserwowane w chorobie Parkinsona, również mogą wynikać z upośledzenia detoksykacji. W badaniach epidemiologicznych zaobserwowano związek między chorobą Parkinsona a narażeniem na żelazo, rtęć, mangan i ołów. Ponadto istnieje związek między upośledzoną detoksykacją a niektórymi rodzajami raka, chociaż badania nie są jednoznaczne. Sugeruje się, że wiele przypadków raka wynika z upośledzonej zdolności do odpowiedniej detoksykacji ksenobiotyków, stanu, który może wynikać z genetycznej tendencji do niższej aktywności detoksykacji, niewystarczającego spożycia substancji odżywczych i/lub nadmiernego spożycia ksenobiotyków lub narażenie na rakotwórcze czynniki środowiskowe. Niemniej powiązanie detoksu z konkretną chorobą jest prawie niemożliwe, ponieważ system enzymów detoksykacji jest niesamowicie złożony i zmienny osobniczo.

Biotransformacja substancji toksycznych w nietoksyczne metabolity (i ich późniejsze wydalanie) odbywa się głównie w wątrobie i wtórnie w ścianie błony śluzowej jelita, chociaż ostatecznie zaangażowanych jest wiele układów. Biotransformacja prowadzi do zmian w substancji, zwiększając jej rozpuszczalność w wodzie i przyspieszając jej wydalanie z organizmu. W trakcie biotransformacji może dojść zarówno do zmniejszenia toksyczności danej substancji, jak i zwiększenia jej toksycznego działania. Dlatego taka substancja poddawana jest dalszym reakcjom, które mają na celu przekształcenie jej do nietoksycznego związku i wydalenie go organizmu. Reakcje biochemiczne, które zachodzą w trakcie detoksu można podzielić na trzy fazy.

Faza I

I faza detoksykacji jest na ogół pierwszą enzymatyczną obroną organizmu przed obcymi związkami. W wyniku reakcji utleniania, redukcji i hydrolizy, toksyny przekształcane są w formy lepiej rozpuszczalne w wodzie i wykazujące zdecydowanie lepszą polarność, przez co mogą zostać wydalone z organizmu lub poddane działaniom enzymów II fazy detoksu.

W I fazie bierze udział wiele enzymów – dehydrogenazy, reduktazy, oksydazy, hydrolazy i monooksydazy, w tym co najmniej 57 enzymów znanych jako cytochrom P450 (CYPs). Białka te wykazują szereg różnych funkcji. Najwyższą ich aktywność zaobserwowano w wątrobie i jelicie cienkim, ale aktywne są również w płucach, sercu, mózgu, skórze czy nerkach. Poza metabolizmem substancji egzogennych (leki, toksyny), enzymy CYPs metabolizują substancje endogenne, takie jak witaminy, hormony, kwas arachidonowy czy neuroprzekaźniki. Niektóre z nich mogą uczestniczyć w aktywacji metabolicznej kancerogenów oraz powstawaniu toksycznych metabolitów.

Ważnymi fizjologicznymi regulatorami ekspresji CYPs są hormony – hormon wzrostu, glikokortykoidy, hormony tarczycy i hormony płciowe, które poprzez aktywację receptorów błonowych, cytoplazmatycznych lub jądrowych, regulują transkrypcję genów CYP. Ponadto istnieją różne polimorfizmy które wpływają na aktywację CYPs – mogą ją zarówno zwiększać, jak i zmniejszać. Wpływ na ekspresję niektórych enzymów CYPs ma również palenie papierosów.

W pierwszej fazie detoksu powstają często związki, które są bardziej toksyczne niż ich związki macierzyste. Jeżeli nie dojdzie do ich dalszego metabolizowania (II faza detoksu) mogą doprowadzić do uszkodzenia białek, RNA i DNA w komórce.

Co jest zatem korzystniejsze – aktywacja czy hamowanie enzymów CYPs? Nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Zarówno nadmierna aktywacja, jak i nadmierne hamowanie enzymów może wiązać się z szeregiem niekorzystnych zmian w organizmie. Niemniej niektóre naturalne związki mogą wpływać na działanie pewnych CYPs – mogą działać aktywująco lub hamująco. Jednym z najpopularniejszych przykładów wpływu żywności na działanie enzymów CYPs jest sok z grejpfruta. Dla wielu osób zażywających przewlekle niektóre leki jest on niewskazany ponieważ hamuje aktywność enzymów CYP3A, przez co zmniejsza metabolizm leku i zwiększa jego stężenie we krwi, co w konsekwencji może doprowadzić do poważnych skutków ubocznych.

Enzymy cytochromu P450 to oksydazy, które w procesie biotransformacji ksenobiotyków wytwarzają reaktywne formy tlenu w większej ilości niż podczas normalnego metabolizmu komórkowego. Ksenobiotyki po biotransformacji są reaktywnymi elektrofilami, które są wygaszane przez endogenne antyoksydanty (dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza, peroksydaza glutationowa). Takie nadmierne zapotrzebowanie na aktywność antyoksydacyjną może prowadzić do wyczerpania komórkowej obrony antyoksydacyjnej, zwiększając w ten sposób stres oksydacyjny.

Szczególną ostrożność należy zachować w trakcie długotrwałych postów lub diet opierających się na sporych restrykcjach kalorycznych, ponieważ mogą one zwiększać aktywność I fazy. Jeżeli takie diety prowadzone są bez wsparcia antyoksyadacyjnego lub II faza detoksu jest w jakimś stopniu zahamowana, posty mogą mieć negatywne konsekwencje u niektórych osób, szczególnie przewlekle chorych i otyłych.

Aby wydalanie ksenobiotyków było skuteczne, aktywność fazy I wymaga wsparcia antyoksydacyjnego. Takim wsparciem będzie m.in. wprowadzenie do diety antyoksydantów egzogennych. Należą do nich przede wszystkim:

• witamina C i E
• selen, miedź, cynk, mangan
• karoteny – likopen, beta-karoten, luteina, zeaksantyna, astaksantyna
• koenzym Q10
• związki siarki znajdujące się w warzywach kapustnych, cebuli i czosnku
• bioflawonoidy
• sylimaryna
• pycnogenol
• NAC
• kwas alfa-liponowy
• kurkumina

Faza II

W II fazie detoksu dochodzi do neutralizacji toksycznych metabolitów I fazy. W tej fazie następuje koniugacja, czyli łączenie metabolitów powstałych w wyniku reakcji I fazy z różnymi grupami funkcyjnymi. Wyróżniamy:

• Koniugację glukuronidową (zachodzi poprzez reakcje enzymatyczne, w których wykorzystywany jest aktywny kwas glukuronowy)
• Koniugację siarczanową (zachodzi poprzez reakcje enzymatyczne, w których wykorzystywany jest aktywny siarczan)
• Koniugację glutationu lub tworzenie kwasu merkapturowego (proces enzymatyczny wynikający ze sprzęgania reaktywnych produktów pośrednich z glutationem; skoniugowany produkt jest następnie przekształcany w kwas merkapturowy i wydalany)
• Koniugację aminokwasów
• Acetylowanie
• Metylację

Wynikiem działania tych reakcji jest wzrost hydrofilowości metabolitu, prowadzący do jego zwiększonego wydalania z żółcią i/lub moczem. Jednakże podobnie jak w przypadku enzymów CYPs, polimorfizmy genetyczne mogą odgrywać tu znaczącą rolę.

Równowaga między procesami fazy I i fazy II ma fundamentalne znaczenie. Jeżeli reakcje fazy II są w jakiś sposób zahamowane lub jeśli faza I wykazuje podwyższoną aktywność bez jednoczesnego wzrostu w fazie II, równowaga może zostać zaburzona.

Istnieje kilka czynników, które mogą wpływać na aktywność enzymów I i II fazy. Kiedy organizm jest narażony na dużą ilość ksenobiotyków, w zależności od ich rodzaju, aktywność niektórych enzymów może ulec zwiększeniu lub zmniejszeniu. Na przykład wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne z dymu papierosowego powodują znaczny wzrost aktywności fazy I, przy niewielkiej lub żadnej aktywacji enzymów II fazy, co w konsekwencji zwiększa stres oksydacyjny.

II faza detoksu a dieta

Działanie enzymów II fazy detoksu jest zależne od odpowiedniej ilości kofaktorów, czyli związków chemicznych, które są potrzebne enzymom do katalizowania konkretnych reakcji chemicznych. Należą do nich przede wszystkim glutation, siarczan i glicyna. Niedobory tych kofaktorów mogą skutkować brakiem równowagi między aktywnością I i II fazy. Ponadto aktywność fazy II jest silnie uzależniona od obecności odpowiedniej energii w postaci ATP, więc wyczerpanie rezerw ATP może nieść ze sobą negatywne konsekwencje. Warto wspomnieć, że zmniejszone zapasy ATP w wątrobie częściej występują u osób z nadwagą i otyłością.

Zatem w jaki sposób odżywianie może wspomóc utrzymanie lub przywrócenie równowagi między tymi dwoma fazami detoksykacji?

Sulfotransferazy

Koniugacja siarczanowa jest głównym szlakiem sprzęgania odpowiedzialnym za dezaktywację, detoksykację i wydalanie ksenobiotyków i cząsteczek endogennych. Za przeprowadzanie tych reakcji odpowiedzialne są sulfotransferazy (SULT), czyli duża rodzina enzymów sprzęgających II fazy detoksu. Dla prawidłowości tych reakcji niezbędną są m.in.

• prawidłowy poziom witaminy A
• odpowiednia podaż białka w diecie
• źródła siarki takie jak cebula, czosnek, przegrzebki, krewetki, homary, kurczak, indyk, cielęcina, wołowina, orzechy brazylijskie, jaja, kapusta, brukselka, ciecierzyca, dorsz, sardynki, migdały, szpinak, cheddar, parmezan

UDP-glukuronozylotransferazy

Za koniugację glukuronidową odpowiedzialna jest rodzina enzymów UDP-glukuronozylotransferazy. Reakcje obejmują sprzęganie wielu substancji ksenobiotycznych z kwasem glukuronowym, tworząc nieaktywne, rozpuszczalne w wodzie związki. Aktywacja enzymów UDP-glukuronozylotransferazy jest zatem pożądana. Do produktów, które mogą pomóc w aktywowaniu UDP-glukuronozylotransferaz należą:

• produkty bogate w karoteny: dynia, marchew, batat, kapusty, czerwona papryka, szpinak, gorczyca, boćwina, mniszek lekarski, sałata rzymska
• produkty bogate w kwercetynę: jabłka, morele, jagody, czarny bez, aronia, żurawina, dzika róża, cebula, fasolka szparagowa, jarmuż, kiełki lucerny, brokuły, czarna herbata, chili w proszku
• pokarmy bogate w chryzynę i luteolinę: brokuły, chilli, seler, rozmaryn, miód, propolis, pyłek pszczeli
• produkty bogate w kwas D-glukarowy: jabłka, grejpfruty, kiełki lucerny, brokuły, brukselka, fasola adzuki, pomidor, kalafior, fasola mung, wiśnie, morele, szpinak, pomarańcze
• produkty bogate w kwas elagowy: maliny, jeżyny, truskawki, czarna porzeczka, żurawina, orzechy, granat
• produkty bogate w kwas ferulowy: pełne ziarna, palona kawa, pomidory, szparagi, karczochy, oliwki, jagody, groszek, cytrusy
• produkty bogate w astaksantynę: algi, drożdże, łosoś, pstrąg, krewetki, raki
• produkty bogate w magnez: nasiona (zwłaszcza pestki dyni i nasiona sezamu), nasiona roślin strączkowych, orzechy (zwłaszcza orzechy brazylijskie i migdały), produkty pełnoziarniste (zwłaszcza amarantus)
• kurkumina
• resweratrol
• błonnik

Do substancji hamujących enzymy UDP-glukuronozylotransferazy należą przede wszystkim pestycydy, metale ciężkie, mykotoksyny i niektóre antybiotyki. Reakcje glukuronidacji mogą być ponadto hamowane przez palenie papierosów, posty i prawdopodobnie wysokie spożycie fruktozy.

S-transferazy glutationowe

S-transferazy glutationowe (GST) obejmują kompleks enzymów, których główną funkcją jest przyłączanie grupy glutationowej do biotransformowanego metabolitu. Poza ochroną komórki przed szkodliwym działaniem substancji toksycznych, S-transferazy glutationowe chronią organizm również przez produktami stresu oksydacyjnego. Wiele produktów spożywczych i składników żywności może działać aktywujące na te enzymy:

• warzywa krzyżowe
• czosnek
• resweratrol
• cytrusy
• olej rybi
• czarna soja
• kurkumina
• zielona herbata
• herbata rooibos
• kwas elagowy
• rozmaryn
• masło ghee

Wsparcie działanie enzymów GST powinno obejmować ponadto poprawę statusu zredukowanego glutationu. Niestety większość glutationu z pożywienia czy suplementów diety jest słabo wchłaniania, dlatego ważne jest dostarczenie kofaktorów do jego endogennej syntezy. Pomocne będą:

• witamina B6, magnez, selen
• kurkumina
• sylimaryna
• kwas foliowy
• kwas alfa-liponowy
• warzywa kapustne
• karczochy

Aminokwasy

Aminokwasy pochodzenia endogennego lub egzogennego mogą być wykorzystywane do przyłączania się do cząsteczek w celu ich wydalenia z organizmu. Dlatego optymalna podaż biała jest niezbędna do przeprowadzenia procesów detoksykacji. Do aminokwasów, które biorą udział w II fazie detoksu należą:

• glicyna (źródło: mięso, ryby, owoce morza, jaja, wodorosty, amarantus, pestki dyni, migdały, nasiona słonecznika, fasola mung, soczewica, soja)
• tauryna (źródło: ryby, owoce morza, mięso drobiowe)
• glutamina (źródło: wołowina, wieprzowina, drób, nabiał, szpinak, pietruszka, kapusta)
• ornityna (syntetyzowana endogennie)
• arginina (źródło: mięso, jaja, mięczaki, pestki dyni, orzechy, groszek, sezam, nasiona roślin strączkowych, nasiona słonecznika)

Metylotransferazy

Metylotransferazy to kolejna grupa enzymów związanych z II fazą detoksu. Przenoszą one resztę metylową pomiędzy związkami uczestniczącymi w reakcji. Jedną z głównych metylotransferaz jest katecholo-O-metylotransferaza (COMT), która uczestniczy w detoksykacji estrogenów. Dla prawidłowych procesów metylacji znaczenie ma odpowiednia podaż kofaktorów odżywczych i tzw. dawców metylu, takich jak metionina, witamina B12, witamina B6, betaina, kwas foliowy i magnez.

• Źródła metioniny: mięso, ryby, skorupiaki, jaja, orzechy (zwłaszcza orzechy brazylijskie), nasiona (zwłaszcza sezam i pestki dyni), spirulina, teff, soja
• Źródła witaminy B12: mięso, podroby, ryby, skorupiaki, jaja
• Źródła witaminy B6: mięso, orzechy (zwłaszcza pistacje), czosnek, produkty pełnoziarniste, nasiona (zwłaszcza sezam i słonecznik), rośliny strączkowe (zwłaszcza ciecierzyca i soczewica), suszone śliwki
• Źródła betainy: komosa ryżowa, buraki, szpinak, produkty pełnoziarniste (zwłaszcza żyto, kamut, bulgur, amarantus, jęczmień i owies), bataty, mięso
• Źródła folianów: nasiona roślin strączkowych (zwłaszcza fasola mung, fasola adzuki, ciecierzyca i soczewica), wątroba, orzechy, nasiona (zwłaszcza słonecznika), szpinak, szparagi, musztarda, awokado
• Źródła magnezu: nasiona (zwłaszcza pestki dyni i nasiona sezamu), nasiona roślin strączkowych, orzechy (zwłaszcza orzechy brazylijskie i migdały), produkty pełnoziarniste (zwłaszcza amarantus)

Nrf2

Czynnik transkrypcyjny Nrf2 (ang. Nuclear factor erythroid 2-related factor 2) jest głównym regulatorem II fazy detoksu – kontroluje ekspresję wielu genów, których produkty działają cytoprotekcyjnie. Są to m.in. geny zawierające w swoich promotorach sekwencję ARE (element odpowiedzi antyoksydacyjnej), kodujące takie enzymy jak GST i wiele innych. Aktywację czynnika Nrf2 wywołują przede wszystkim reaktywne formy tlenu, a także związki o właściwościach elektrofilowych, najczęściej reaktywne metabolity chemicznych kancerogenów. U zwierząt z niedoborem Nrf2 obserwuje się zwiększoną toksyczność leków, czynników rakotwórczych, alergenów i zanieczyszczeń środowiskowych. I odwrotnie – aktywacja Nrf2 zapewnia ochronę przed stresem oksydacyjnym i powiązanymi z nim chorobami, w tym rakiem, chorobami neurologicznymi, zapaleniem stawów czy chorobami sercowo-naczyniowymi.

Badania pokazują, że wiele związków obecnych w żywności, ziołach czy przyprawach może regulować aktywność Nrf2. Do takich związków należą:

• kurkumina (kurkuma)
• sulforafan (przede wszystkim kiełki brokuła, ale również brokuły i inne warzywa krzyżowe)
• związki siarki w czosnku
• katechiny (zielona herbata, kakao)
• resweratrol (czerwone wino, winogrona, orzechy, rdestowiec japoński)
• 6-shogaol (imbir)
• antocyjany zawarte w batatach
• izoflawony (nasiona roślin strączkowych, kudzu, czerwona koniczyna)
• związki zawarte w kawie
• kwas karnozowy (rozmaryn)
• związki zawarte w jagodach i borówkach amerykańskich
• kwas elagowy (maliny, jeżyny, truskawki, czarna porzeczka, żurawina, orzechy, granat)
• astaksantyna (algi, drożdże, łosoś, pstrąg, krewetki, raki)
• EPA i DHA
• likopen (pomidory, dzika różna)
• γ-tokoferol (orzechy, produkty pełnoziarniste, oleje roślinne, nasiona roślin strączkowych)

Metalotioneiny

Metalotioneiny to białka zawierające liczne reszty cysteinowe, uczestniczące w detoksykacji metali toksycznych, takich jak rtęć, ołów, kadm, arsen oraz reakcji obronnej związanej ze stresem oksydacyjnym. Związki zawarte w żywności mogą powodować korzystne zmiany w produkcji metalotioneiny. Należą do nich przede wszystkim cynk i sulforfan. Niedobór cynku bardzo często zaburza wydalanie z organizmu metali ciężkich.

A co z suplementacją?

W tym miejscu należy odpowiedzieć sobie na pytanie, czy warto stosować powyższe związki w postaci suplementów diety. Odpowiedź brzmi – to zależy. Zdrowa, wysokoodżywcza i zbilansowana dieta dostarcza wielu różnorodnych związków modulujących enzymy w zmiennych ilościach i proporcjach. Dochodzi między nimi do różnych interakcji, z których wiele jest nieprzewidywalnych i nieznanych nauce. Trudno sobie nawet wyobrazić, jak spożycie wyizolowanego związku z suplementu diety miałoby naśladować te procesy. Ponadto skutki stosowania pojedynczego związku mogą być zupełnie odmiennego niż te, które wywołuje ten sam związek zawarty w pożywieniu.

Oczywiście w niektórych przypadkach suplementacja może okazać się bardzo korzystna, o ile traktowana jest jako dodatek do zdrowego żywienia i została dobrana do indywidualnych potrzeb (np. jako uzupełnienie niedoborów, które zostały zdiagnozowane w badaniach laboratoryjnych).

III faza detoksu

III faza detoksykacji to wydalanie ksenobiotyków oraz substancji endogennych (np. hormonów) z organizmu za pomocą specjalnych transporterów. Transportery III fazy ulegają ekspresji w wielu tkankach, w tym w wątrobie, jelicie, nerkach i mózgu, a ich fizjologiczną rolą jest ochrona organizmu przed ksenobiotykami. Toksyny z organizmu wydalane są głównie przez nerki z moczem lub przez wątrobę z żółcią. Dla prawidłowości tych procesów znaczenie ma kilka czynników:

• produkcja i przepływ żółci
• szczelność bariery jelitowej

Zaburzona produkcja i/lub przepływ żółci może zaburzać detoks wątrobowy, zwiększając tym samym stan zapalny i stres oksydacyjny. Kwasy żółciowe regulują ponadto integralność bariery jelitowej. Natomiast nieszczelna bariera jelitowa to brak pierwszej linii obrony organizmu przed ksenobiotykami. Na szczęście istnieje wiele różnych produktów, które poprawiają przepływ żółci. Należą do nich m.in.

• karczochy
• czosnek
• korzeń mniszka lekarskiego
• ostropest plamisty
• imbir
• błonnik

Nie należy zapominać o optymalnym poziomie nawodnienie, aktywności fizycznej i utracie nadmiernej tkanki tłuszczowej. Warto również sprawdzić, czy tarczyca pracuje prawidłowo – niedoczynność tarczycy może zaburzać produkcję i przepływ żółci, a tym samym zaburzać procesy detoksykacji.

Diagnozowanie upośledzonej detoksykacji

Złożoność systemów detoksykacji prawdopodobnie nie pozwala na pełną ocenę stanu detoksykacji u danej osoby. W przypadku niektórych enzymów np. CYP2D8 znaczenie mają głównie predyspozycje genetyczne – jego metabolizm może być szybki lub wolny, dlatego jego działanie można określić za pomocą badań genetycznych. Jednak jest to jedynie jedna składowa zaawansowanego procesu. Próby wątrobowe natomiast wskazują na patologię wątroby, a niekoniecznie na jej funkcje metaboliczne. Podwyższone próby wątrobowe przeważnie wskazują na uszkodzenie hepatocytów, czyli komórek wątroby, a ponieważ większość detoksykacji zachodzi w wątrobie, można uznać, że towarzyszy temu upośledzona zdolność detoksykacji. Jednakże, ponieważ detoksykacja to złożony proces, podzielony na fazy, który zachodzi również w innych tkankach, ustalenie związku pomiędzy podwyższonymi próbami wątrobowymi a upośledzonym detoksem jest niemożliwe. Niemniej już w latach 80. zaproponowano badanie oceniające aktywność detoksykacji robiąc tzw. testy prowokacyjne z udziałem np. kofeiny. Podwyższenie lub obniżenie tempa klirensu kofeiny sugeruje odpowiednio zwiększenie lub zmniejszenie fazy I detoksu. Do takich testów wykorzystywane są również inne substancje np. paracetamol.

Pisząc o metodach diagnozowania upośledzonego detoksu warto wspomnieć o metalach ciężkich. Oznaczenie najczęściej wstępujących metali ciężkich, jak rtęć, ołów, arsen, kadm, glin i nikiel może pomóc w ocenie zdolności detoksykacyjnych. Ich negatywny wpływ na organizm może wynikać z niewielkiego, ale przewlekłego narażenia organizmu na działanie tych pierwiastków. Ponadto metale ciężkie mogą zaburzać inne ścieżki detoksykacji, przez co nasilają negatywne działanie innych ksenobiotyków. Na przykład ekspozycja nie niektóre metale wyczerpuje zasoby glutationu wątrobowego, powodując upośledzenie aktywności sprzęgania glutationu w fazie II, co wpływa na zdolność organizmu do detoksykacji innych toksycznych związków, które wymagają sprzężenia z glutationem.

Istnieje również wiele znaków ostrzegawczych, które świadczą, że procesy detoksykacji nieprzebieganą w pełni prawidłowo:

• Postępująca nadwrażliwość na różne substancje chemiczne
• Wrażliwość na zapachy
• Bóle mięśni i stawów
• Zaburzenia funkcji poznawczych
• Parastezje
• Zawroty głowy i omdlenia
• Nadmierne lub niedostateczne pocenie się
• Nawracające obrzęki
• Pogorszenie objawów choroby po znieczuleniu lub ciąży
• Nadmierne reakcje na niektóre leki i suplementy

Oczyszczanie organizmu – podsumowanie

Narażenie na toksyny odgrywa istotną rolę w patogenezie wielu chorób, w tym nowotworów, chorób układu krążenia, cukrzycy typu 2, a nawet otyłości. Niestety nie ma uniwersalnej, działającej na każdego metody wsparcia detoksu, nie istnie również żaden skuteczny program na oczyszczanie organizmu. Jedynym sposobem na naturalne wsparcie detoksu jest stała zmiana stylu życia dostosowana do indywidualnych potrzeb, ponieważ u każdego z nas ten proces może wyglądać inaczej ze względu na wiek, płeć, niedobory pokarmowe czy polimorfizmy genetyczne. Nieprzetworzona, wysokoodżywcza i różnorodna dieta oraz zdrowy styl życia wydają się najlepszym sposobem na wparcie wątroby w usuwaniu ksenobiotyków z organizmu.

Jak wesprzeć detoks, czyli kilka uniwersalnych porad:

• Wyeliminuj z diety żywność przetworzoną
• Spożywaj warzywa i owoce dobrej jakości
• Zadbaj o różnorodność diety, dostarczając tym samym wszystkich niezbędnych składników odżywczych
• Spożywaj białko o wysokiej jakości biologicznej (białko zwierzęce)
• Wprowadź do diety składniki odżywcze, które działają jako kofaktory lub w inny sposób wspierają II fazę detoksu
• Zadbaj o optymalny poziom tkanki tłuszczowej
• Wyeliminuj lub ogranicz narażenie na toksyny w domu i/lub miejscu pracy (odświeżacze powietrza, chemia gospodarcza itp.)
• Nie zapominaj o nawodnieniu
• Wprowadź regularną aktywność fizyczną i o ile to możliwe korzystaj z sauny (sauna również wspiera detoksykację ksenobiotyków przez skórę)
• Ogranicz stres, wprowadź techniki relaksacyjne
• Śpij minimum 7 godzin

Bibliografia

1. Hodges R.E. i Minich D.M. 2015. Modulation of metabolic detoxification pathways using foods and food-derived components: A scientific review with clinical application. Journal of Nutrition and Metabolism, 2015:760689.
2. Miyauchi Y. i in. 2021. Functional interaction between cytochrome P450 and UDP-Glucuronosyltransferase on the endoplasmic reticulum membrane: one of post-translational factors which possibly contributes to their inter-individual differences. Biological and Pharmaceutical Bulletin, 44(11):1635-1644.
3. Cline J.C. 2015. Nutritional aspects of detoxification in clinical practice. Alternative Therapies in Health and Medicine, 21(3):54-62.
4. Hyun J. i in. 2021. Pathophysiological aspects of alcohol metabolism in the liver. International Journal of Molecular Sciences, 22(11):5717.
5. Rudolf J.L. i in. 2008. The influence of diet composition on phase I and II biotransformation enzyme induction. Archives of Toxicology, 82(12):893-901.
6. Parnham M.J. i Kricker J.A. 2022. Factors determining plasticity of responses to drugs. International Journal of Molecular Sciences, 23(4):2068.
7. Ronis M.J. 2016. Effects of soy containing diet and isoflavones on cytochrome P450 enzyme expression and activity. Drug Metabolism Reviews, 48(3):331-341.
8. Nehlig A. 2018. Interindividual Differences in Caffeine Metabolism and Factors Driving Caffeine Consumption. Pharmacological Reviews, 70(2):384-411.
9. Guengerich F.P. 2020. Cytochrome P450 2E1 and its roles in disease. Chemico-biological Interactions, 322:109056.
10. Jiang X. i in. 2018. Chemopreventive activity of sulforaphane. Drug Design, Development and Therapy, 12:2905-2913.
11. Bjørklund G. i in. 2019. Iron and other metals in the pathogenesis of Parkinson’s disease: Toxic effects and possible detoxification. Journal of Inorganic Biochemistry, 199:110717.
12. Setchell K.D i in. 1987. Rapid high-performance liquid chromatography assay for salivary and serum caffeine following an oral load. An indicator of liver function. Journal of Chromatography, 385:267-274.
13. Harris R.M i Waring R.H. 2008. Sulfotransferase inhibition: potential impact of diet and environmental chemicals on steroid metabolism and drug detoxification. Current Drug Metabolism, 9:269-275.
14. Yang Xie Y. i Xie W. 2020. The role of sulfotransferases in liver diseases. Drug Metabolism & Disposition, 48(9):742–749.

Artykuł Czy diety oczyszczające działają? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Dlaczego zrozumienie mechanizmów choroby jest takie istotne? Ano dlatego, że bez znajomości tego co dzieje się w organizmie osoby chorej oraz co działo się przed wystąpieniem choroby, niemożliwe jest skomponowanie rozsądnej diety czy suplementacji. W organizmie osoby chorej na lipoedemę dzieje się całkiem sporo i choć nie do końca wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem, wiedza na ten temat daje chociaż podstawy do wprowadzenia działań.

W artykule nie poruszam kwestii fizjoterapii i kompresji, ponieważ skupiam się przede wszystkim na tym, na czym się znam, czyli dietoterapii i suplementacji. Niemniej, te metody leczenia są bardzo istotne i wie to już pewnie każda kobieta z lipoedemą.

LIPOEDEMA A DIETA KETOGENICZNA

Chyba nikogo nie zdziwi, że kwestię dietoterapii lipoedemy zaczynam od diety ketogenicznej – większość wpisów na blogu porusza jej temat. Ale zarówno w tym przypadku, jak i każdym innym kieruję się obiektywnymi powodami.

Dieta ketogeniczna ze względu na zdolność do zmniejszania poziomu insuliny oraz zwiększania uczucia sytości jest potężnym narzędziem w walce z nadmierną masą ciała – to fakt znany nie od dziś. I choć tkanka tłuszczowa w lipoedemie nie reaguje na diety redukcyjne, prawdopodobnie może zareagować na dietę ketogeniczną za sprawą różnych biochemicznych mechanizmów zachodzących w organizmie pod wpływem stanu ketozy.

Insulina i glukagon

Insulina jest zaangażowana w różnicowanie komórek tłuszczowych i odgrywa istotną rolę w regulacji ilości tkanki tłuszczowej. W obrębie adipocytów jest ważnym aktywatorem lipogenezy i czynnikiem hamującym lipolizę.

Insulina blokuje lipolizę za pośrednictwem wielu mechanizmów m.in. przez hamowanie cyklazy adenylanowej czy stymulacji defosforylacji lipazy wrażliwej na hormony. Nie jest to oczywiście jedyny czynnik hamujący lipolizę, ale wysoki poziom tego hormonu nie jest pożądany szczególnie w lipoedemie – prawdopodobnie komórki tłuszczowe osób chorych wymagają jeszcze niższych poziomów insuliny do przeprowadzenia lipolizy niż komórki zdrowej tkanki tłuszczowej. Ponadto zakłada się, że adipocyty w lipoedemie mogą mieć upośledzoną wrażliwość na glukagon lub/i insulinę, pomimo obecności ogólnoustrojowej wrażliwości na te hormony.

Glukagon działa antagonistycznie w stosunku do insuliny – stymuluje wzrost stężenia glukozy we krwi, wzmaga procesy glukoneogenezy i glikogenolizy oraz utleniania kwasów tłuszczowych. Upośledzona wrażliwość na glukagon może przyczyniać się do nadmiernego odkładania tkanki tłuszczowej, obniżonej temperatury tkanek i braku odczuwania sytości.

Faktem jest, że dobrze prowadzona dieta ketogeniczna normalizuje wydzielanie insuliny, a ponadto może być korzystna w odwracaniu oporności na glukagon. Prawdopodobnie zmiany metaboliczne indukowane stanem ketozy mogą obniżyć poziom insuliny na tyle, aby doszło do lipolizy adipocytów w lipodemicznej tkance tłuszczowej przy jednoczesnym hamowaniu apetytu, czego nie uniemożliwia żadna inna dieta.

Odczuwanie bólu

Dieta ketogeniczna działa również przeciwbólowo. Kilka badań przeprowadzonych na zwierzętach wykazało, że już kilka tygodni stosowania diety ketogenicznej zmniejsza wrażliwość na ból termiczny, mechaniczny czy neuropatię. Ograniczenie spożywania węglowodanów zmniejsza pobudliwość neuronów, co może zmniejszać odczuwanie bólu, hamować glikolizę, zmniejszać stan zapalny oraz zwiększać poziom adenozyny – naturalnego środka przeciwbólowego i przeciwzapalnego.

W badaniu przeprowadzonym z udziałem kobiet z lipoedemą w Norwegii wykazano, że dieta ketogeniczna wiążę się ze znacznym zmniejszeniem odczuwania bólu już po 7 tygodniach stosowania. Niestety odczuwanie bólu wróciło do poziomu wyjściowego kilka tygodni po zaprzestaniu stosowania diety.

Obrzęk

Dieta ketogeniczna wydaje się być skutecznym narzędziem w walce z obrzękiem, który towarzyszy lipoedemie.

• Dieta ketogeniczna zwiększa całkowite stężenie adiponektyny, czyli jednej z adipokin uwalnianych przez tkankę tłuszczową. Adiponektyna zapobiega uszkodzeniu i dysfunkcji śródbłonka naczyniowego, ograniczając stres oksydacyjny. Ponadto wzmaga diurezę oraz stymuluje tworzenie nowych naczyń limfatycznych,
• Ciała ketonowe wspierają prawidłowy rozwój i funkcjonowanie układu limfatycznego poprzez wpływ na metabolizm energetyczny komórek śródbłonka naczyniowego,
• Ciała ketonowe wspierają proliferację komórek śródbłonka naczyniowego, migrację i kiełkowanie naczyń in vitro, a także limfangiogenezę in vivo, łagodząc w ten sposób obrzęk limfatyczny.

Stan zapalny

Lipoedema przez niektórych badaczy jest uznawana za chorobą zapalną, dlatego wysoki potencjał przeciwzapalny diety ketogenicznej może okazać się bardzo pomocny. Dieta ketogeniczna poprzez niżej opisane mechanizmy może prowadzić do poprawy funkcji tkanki tłuszczowej.

• Dieta ketogeniczna zwiększa całkowite stężenie wyżej wspomnianej adiponektyny, która poza pozytywnym wpływem na naczynia, jest także cytokiną o działaniu hipoglikemizującym i uwrażliwiającym tkanki na działanie insuliny. Ponadto zmniejsza wydzielanie cytokin prozapalnych, a zwiększa sekrecję ich przeciwzapalnych odpowiedników,
• BHB (β-hydroksymaślan) zmniejsza stężenie cytokin prozapalnych oraz w sposób pośredni wpływa korzystnie na metylację,
• BHB hamuje inflamasomy (NLRP3) – kompleksy powodujące stany zapalne, których nadmierną aktywację obserwuje się w różnych chorobach przewlekłych m.in. w nowotworach, cukrzycy i prawdopodobnie również w lipoedemie,
• Dieta ketogeniczna obniża poziom ROS (reaktywne formy tlenu) poprzez zwiększenie poziomu glutationu (naturalnego antyoksydantu) oraz poprzez aktywację ścieżki NFR2, która wpływa na poprawę detoksu,
• W badaniach dotyczących chorób układu krążenia zaobserwowano spadek stężenia w surowicy hsCRP (jeden z głównych biomarkerów stanu zapalnego) u osób stosujących dietę ketogeniczną.

Zwłóknienie

Dieta ketogeniczna prawdopodobnie zapobiega zwłóknieniom poprzez zwiększanie poziomu adiponektyny, co z kolei może przyczyniać się do hamowania fibrogenezy. Ponadto dieta ketogeniczna obniża poziom ROS oraz leptyny, które należą do czynników inicjujących proces włóknienia.

Niestety wciąż brakuje konkretnych danych na temat wpływu diety ketogenicznej na procesy włóknienia w lipoedemie, ale istnieją dane, które wskazują, że stosowanie diety ketogenicznej jest związane ze zmniejszeniem zwłóknienia chociażby w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby.

VEGF

W badaniach z udziałem pacjentów onkologicznych wykazano, że dieta ketogeniczna obniża aktywację czynników ułatwiających angiogenezę, czyli np. VEGF – czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego, którego ekspresja jest nasilona również w lipoedemie. Hamująco na VEGF działa również kurkumina, resweratrol oraz galusan epigallokatechiny (główny polifenol z zielonej herbaty). Badania wskazują, że VEGF jest czterokrotnie podwyższony u kobiet z lipoedemą w porównaniu z grupą kontrolną.

LIPOEDEMA A WSPARCIE UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO

Tkanka tłuszczowa stanowi największy narząd endokrynny organizmu człowieka. Profil cytokin wydzielanych przez tkankę tłuszczową (adipokin/adipocytokin) obejmuje zarówno substancje o działaniu miejscowym, jak i cząsteczki uwalniane do krwiobiegu i modulujące funkcje innych narządów.

Jedną z fizjologicznych funkcji adipokin jest modulacja stanu zapalnego. W wielu stanach chorobowych, w tym w lipoedemie, obserwuje się znaczne ilościowe zmiany w profilu wytwarzanych adpipokin, co predysponuje do zwiększonej produkcji substancji prozapalnych oraz niekorzystnych metabolicznie, redukuje zaś wydzielanie czynników przeciwzapalnych i wspomagających metabolizm. Ponadto organizm reaguje procesem zapalnym, ponieważ dochodzi do uszkodzenia struktur tkankowych. Powyższe mechanizmy skutkują pojawieniem się przewlekłego stanu zapalnego, co kolei predysponuje do jeszcze większych zaburzeń gospodarki hormonalnej, a przez to również do przyrostów tkanki tłuszczowej charakterystycznej dla lipoedemy. Dochodzi w ten sposób do powstania mechanizmu błędnego koła, w którym objawy choroby nasilają zaburzenia, które miały (prawdopodobnie) istotne znaczenie w patogenezie lipoedemy.

Wsparcie układu immunologicznego powinno być istotnym elementem dietoterapii lipoedemy. Sposób odżywiania jest jednym z wielu, aczkolwiek niesamowicie istotnym, czynnikiem wpływającym na funkcję układu immunologicznego. Składniki żywności mogą modulować układ immunologiczny poprzez oddziaływanie na barierę jelitową błon śluzowych, aktywność komórek obronnych oraz odpowiedź zapalaną. Do produktów o szczególnie pozytywnym wpływie na układ immunologiczny można zaliczyć:

• tłuste ryby morskie i/lub suplementację kwasami omega-3
• orzechy
• owoce jagodowe
• warzywa, szczególnie surowe w formie surówek, koktajlów, sałatek
• zioła i przyprawy, zwłaszcza kurkuma, czosnek, imbir, tymianek, rozmaryn, chili, cynamon, goździki, bazylię, oregano, pieprz
• oliwę z oliwek
• zieloną herbatę

Wspomagająca suplementacja:

• witamina C
• witamina D
• cynk
• selen
• beta-glukan
• grzyby medyczne
• kurkumina
• kwasy omega-3
• NAC

Suplementację należy dostosować do stanu zdrowia, dlatego warto skonsultować się ze specjalistą, który dobierze suplementację opierając się o wyniki badań.

Przewód pokarmowy

Dbanie o sprawność przewodu pokarmowego, a szczególnie bariery jelitowej, jest jedną ze składowych wsparcia odporności oraz ogólnego zdrowia osób z lipoedemą. Nieszczelna bariera jelitowa sprzyja przenikaniu przez nią wielu substancji toksycznych, z których szczególnie niebezpieczny jest lipopolisacharyd (LPS). Jednym ze skutków jego toksycznego działania jest indukcja przewlekłego stanu zapalnego oraz nasilenie sekrecji cytokin prozapalnych, co w konsekwencji może wpływać na rozwój obrzęków, nadmiernego gromadzenia się tkanki tłuszczowej, insulinooporności i cukrzycy.*

(*Jest to dość duże uproszenie, ponieważ o samym LPS można by było napisać dość pokaźny artykuł.)

Korzystny wpływ na integralność bariery jelitowej mają:

• witaminy A,D,E,K
• cynk
• magnez
• polifenole
• krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe
• kwasy omega-3
• błonnik
• NAC
• probiotyki
• aktywność fizyczna

Co będzie zaburzać integralność bariery jelitowej?

• przejadanie się
• wysokie spożycie tłuszczów jednorazowo (szczególnie u osób z cukrzycą, nieprawidłową glukozą na czczo i otyłością)
• niedobór błonnika
• stres
• zaburzony rytm dobowy
• jedzenie późnym wieczorem
• nietolerancje pokarmowe
• antybiotyki, leki przeciwbólowe, inhibitory pompy protonowej

POPRAWA OBIEGU ESTROGENAMI

Zrównoważona ilość estrogenów to ważna kwestia w kontekście zdrowia kobiety (mężczyzny również), a biorąc pod uwagę fakt, że lipodema jest regulowana estrogenowo, poprawa obiegu estrogenów powinna być jednym z ważnych filarów dietoterapii.

Estrogeny są hydroksylowane w wątrobie i sprzęgane z kwasem glukuronowym, a następnie wydalane z żółcią i moczem. Część estrogenów wydalanych z żółcią jest następnie eliminowana z kałem, a część powtórnie wchłaniana w jelicie (krążenie wątrobowo-jelitowe). Dlatego to, jak będzie wyglądał obieg estrogenami uzależnione jest od kilku czynników:

• funkcjonowania wątroby,
• funkcjonowania jelit,
• sprawności metylacji (estrogen niemetylowany jest aktywny, a metylowany wydalany z organizmu. Zaburzenia metylacji będą przyczyniać się do nadmiaru estrogenów).

Wiele czynników wpływa na zaburzenia metabolizmu estrogenów, co w konsekwencji może prowadzić do nadmiaru estrogenów lub nieprawidłowej proporcji pomiędzy estrogenami a progesteronem. Do tych czynników należą:

• zaburzenia w pracy wątroby – co szkodzi wątrobie i jak można poprawić jej funkcjonowania opisałam w artykule Wątroba a dieta ketogenna
• dieta uboga w błonnik
• dysbioza jelitowa
• zaburzenia metylacji (przyczyn może być wiele – niedobór witamin: B12, B2, B6, kwasu foliowego, ekspozycja na chemikalia przemysłowe, stres, niedoczynność tarczycy)
• ksenoestrogeny
• chlor
• bisfenol A
• tłuszcze trans
• antykoncepcja hormonalna

Co zrobić aby poprawić metabolizm estrogenów?

• Ograniczyć spożycie konwencjonalnego mięsa i nabiału
• Wprowadzić do diety warzywa krzyżowe, warzywa kiszone, kiełki brokuła, karczochy, zielone warzywa liściaste, cebulę, czosnek
• Dbać o stabilny poziom glukozy we krwi
• Unikać plastikowych opakowań na poczet szkła/papieru
• Unikać konwencjonalnych kosmetyków i środków czystości
• Minimalizować stres i dbać o relaks
• Dbać o regularną aktywność fizyczną

USZCZELNIANE NACZYŃ

W dietoterapii warto również uwzględnić składniki/produkty, które będą uszczelniały naczynia krwionośne. Można do nich zaliczyć:

• witaminę C
• selen
• cynk
• dobezylan wapnia
• rutynę
• diosminę
• kasztanowiec
• ruszczyk kolczysty
• nostrzyk żółty

LIPOEDEMA A DIETA – PODSUMOWANIE

Podsumowując dietoterapia lipoedemy powinna opierać się na diecie ketogenicznej, uwzględniać produkty przeciwzapalne, dbać o sprawność przewodu pokarmowego, integralność bariery jelitowej, wątrobę, wspierać detoks estrogenów oraz metylację. Pomocna może być również indywidualnie dobrana suplementacja.

Z racji tego, że u pacjentek z lipoedemą bardzo często stwierdza się choroby współistniejące – metaboliczne, o podłożu zapalnym, hormonalne – przed wprowadzeniem dietoterapii oraz suplementacji warto wykonać odpowiednią diagnostykę, najlepiej pod okiem specjalisty. Wszystkie niezaadresowane problemy zdrowotne mogą utrudniać leczenie lipoedemy, a nawet pogłębiać samą chorobę.

Bibliografia:

1. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation. International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
2. García-Caballero M. i in. 2019. Role and therapeutic potential of dietary ketone bodies in lymph vessel growth. Nature Metabolism, 1(7):666-675.
3. Masino S.A. i Ruskin D.N. 2013. Ketogenic diets and pain. Journal of Child Neurology, 28(8):993-1001.
4. Keith L. i in. 2021. Ketogenic diet as a potential intervention for lipedema. Medical Hypotheses, 146:110435.
5. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
6. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
7. Al-Ghadban S. i in. 2020. Increase in leptin and PPAR-γ gene expression in lipedema adipocytes differentiated in vitro from adipose-derived stem cells. Cells, 9(2): 430.
8. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
9. de Git K.C.G. i Adan R.A.H. 2015. Leptin resistance in diet-induced obesity: the role of hypothalamic inflammation. Etiology and Pathophysiology, 6(3):207-224.
10. Felmerer G. i in. 2020. Increased levels of VEGF-C and macrophage infiltration in lipedema patients without changes in lymphatic vascular morphology. Scientific Reports, 10(1):10947.
11. Paolacci S. i in. 2019. Genetics of lipedema: new perspectives on genetic research and molecular diagnoses. European Review for Medical and Pharmacological Sciences, (13):5581-5594.
12. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.
13. Mauvais-Jarvis F. i in. 2013. The role of estrogens in control of energy balance and glucose homeostasis. Endocrine Reviews, 34(3):309-338.
14. Gould D. i in. 2020. Uncovering lymphatic transport abnormalities in patients with primary lipedema. Journal of Reconstructive Microsurgery, 6(2):136-141.
15. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
16. Giordano A. i in. 2013. Obese adipocytes show ultrastructural features of stressed cells and die of pyroptosis. Journal of Lipid Research, 4(9):2423-2436.
17. Cruz C i Kang M.J. 2018. Mitochondrial dysfunction and damage associated molecular patterns (DAMPs) in chronic inflammatory diseases. Mitochondrion, 41:37-44.
18. Puchalska P. i Crawford P.A. 2019. Ketogenic therapies for lymphedema? Nature Metabolism, (7):656-657.

Artykuł Lipoedema – dieta i suplementacja pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

OBJAWY LIPOEDEMY

• nietypowe rozmieszenie tkanki tłuszczowej – dół ciała jest zwykle nieproporcjonalnie większy w porównaniu z górą
• tkanka tłuszczowa rozkłada się zawsze symetrycznie
• nogi przypominają wyglądem kolumny
• obrzęk nie dotyczy kostek i stóp
• ból podczas dotyku i nacisku
• uczucie ciężkości nóg
• powstawanie siniaków przy minimalnym urazie
• wyczuwalne guzki podskórne
• skóra w miejscach objętych obrzękiem jest sucha
• nagromadzona tkanka tłuszczowa w okolicy bioder i nóg nie reaguje na dietę i aktywność fizyczną, mimo widocznej redukcji tkanki tłuszczowej w górnej części ciała

PODZIAŁ LIPOEDEMY

Według najnowszej literatury lipoedemę można podzielić na pięć typów w oparciu o przeważający rozkład tkanki tłuszczowej:

• Typ I – miednica, pośladki i biodra
• Typ II – obszar od pośladków do kolan, z fałdami tłuszczowymi od wewnętrznej strony kolana
• Typ III – biodra, uda, łydki
• Typ IV – ramiona (najrzadszy, ale może towarzyszyć innym typom obrzęków)
• Typ V – tylko łydki

W obrębie każdego z typów obrzęku, można wyróżnić następujące stadia:

• Stadium pierwsze – powierzchnia skóry jest gładka, regularna, ale występuje zwiększona ilość podskórnej tkanki tłuszczowej, która wygląda nieproporcjonalnie
• Stadium drugie – powierzchnia skóry jest nierówna, mogą pojawić się wyczuwalne guzki podskórne, tkanka tłuszczowa jest już dobrze widoczna
• Stadium trzecie – tkanka dotknięta obrzękiem lipowym jest zgrubiała i stwardniała. Dochodzi do widocznej deformacji kończyn. Może dochodzić do zwłóknienia tkanki łącznej oraz problemów ze stawami
• Stadium czwarte – rozległy obrzęk lipidowy często widoczny również na ramionach (nie zawsze), tkanka jest zgrubiała i stwardniała, dochodzi do rozwinięcia się wtórnego obrzęku limfatycznego

POTENCJALNE PRZYCZYNY LIPOEDEMY

Lipoedema to choroba poligenetyczna związana z estrogenami, która powoduje patologię w obrębie układu naczyniowego i limfatycznego.

Estrogeny mają bezpośredni wpływ na białą tkankę tłuszczową poprzez receptory estrogenowe, ale dokładna rola estrogenów i sygnalizacji estrogenowej w rozwoju lipoedemy nie jest do końca wyjaśniona. Prawdopodobnie estrogeny powodują rozregulowanie angiogenezy, co z kolei przyczynia się do występowania kruchych i nieszczelnych naczyń krwionośnych. Dochodzi do hiperprofiferacji i hipertrofi adipocytów (komórek tłuszczowych) z towarzyszącym stanem zapalnym. Prawdopodobnie udział w rozwoju choroby ma również mutacja w genie receptora 3 czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGFR-3) oraz mutacja w genie Pit-1, który jest odpowiedzialny za rozwój przysadki i ekspresję hormonów.

Dlaczego estrogeny?

Lipoedema występuje głównie u kobiet. Do 2019 roku opisano tylko 8 przypadków wystąpienia lipoedemy u mężczyzn, u których stwierdzono równocześnie wyraźny brak równowagi hormonalnej spowodowany głównie dysfunkcją wątroby.

Rozwój obrzęku lipidowego występuje w okresie zmian hormonalnych, więc pewną rolę w patogenezie choroby odgrywa sygnalizacja estrogenowa. Badania wykazują, że sygnalizacja estrogenowa w tkance tłuszczowej zmienia akumulację lidów, wychwyt kwasów tłuszczowych, lipogenezę, a następnie wielkość adipocytów i całej tkanki tłuszczowej.

W celu lepszego zrozumienia wpływu sygnalizacji estrogenowej na rozwój lipoedemy, warto wyjaśnić rolę estrogenów i receptorów estrogenowych w organizmie – estrogeny regulują wzrost, różnicowanie komórek oraz warunkują prawidłowy rozwój układu rozrodczego. Badania wykazały, że estrogeny wiążą się również z gromadzeniem podskórnej tkanki tłuszczowej w okolicy pośladkowej i udowej.

Biologiczne działanie estrogenów zależne jest od obecności receptora estrogenowego. Wyróżnia się 2 typy receptorów estrogenowych – receptor estrogenowy α (ERα) oraz receptor estrogenowy β (ERβ), oba należą do wewnątrzkomórkowych receptorów jądrowych. Receptory najpierw zostają aktywowane przez estrogeny, a następnie modulują ekspresję genów poprzez bezpośrednie wiązanie DNA lub udział w kompleksach czynników transkrypcyjnych. Rozmieszczenie ERα i ERβ wykazuje znaczne zróżnicowanie tkankowe. W niektórych narządach występują oba typy receptora, natomiast w innych wykazuje przewagę jeden z nich.

Dlaczego receptory estrogenowe mogą być problematyczne?

Kobiety z lipodemią charakteryzują się prawdopodobnie wyższym stosunkiem ERα/ERß w porównaniu do zdrowych kobiet, co niesie ze sobą kilka potencjalnych mechanizmów biorących udział w patogenezie lipoedemy:

• PPARγ to receptor, który wykazuję ekspresję w tkance tłuszczowej, stymuluje syntezę i przechowywanie trójglicerydów w komórkach tłuszczowych. Większy udział Erα stymuluje PPARγ wzmagając tym samym adpipogenezę (tworzenie komórek tłuszczowych z komórek macierzystych)
• większy udział Erα zwiększa aktywności lipazy lipoproteinowej, co z kolei powoduje nasilony wychwyt kwasów tłuszczowych oraz proliferację preadipocytów zdolnych do różnicowania się w adipocyty (komórki tłuszczowe)
• Czynnikami stymulującymi lipolizę są przede wszystkim katecholaminy takie jak adrenalina i noradrenalina, które oddziałują na tkankę tłuszczową za pośrednictwem znajdujących się w adipocytach receptorów α2 i β-adrenergicznych. Aktywacja receptora β-adrenergicznego stymuluje proces lipolizy (proces rozkładu hydrolitycznego trójglicerydów), natomiast aktywacja receptora α2-adrenergicznego prowadzi do zahamowania tego procesu. Niestety aktywacja Erα zwiększa ekspresję receptorów α2-adrenergicznych, co prowadzi do osłabienia lipolizy. Hamowanie lipolizy przez receptory α2-adrenergiczne może być kluczowym czynnikiem powodującym problemy z redukcją tkanki tłuszczowej u kobiet z obrzękiem lipidowym pomimo stosowania restrykcji kalorycznych. Inną przyczyną braku odpowiedzi tkanki tłuszczowej na katecholaminy może być stan zapalny nerwów obwodowych i nieprawidłowości unerwienia współczulnego podskórnej tkanki tłuszczowej, co rzeczywiście występuje u kobiet z lipoedemą
• Erα zwiększa translokację GLUT4, pozwalając komórce na przyjęcie większej ilości glukozy oraz składników odżywczych
• Erα, przewlekły stan zapalny oraz niedotlenienie tkanek prowadzą do nasilonej ekspresji czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), który w główniej mierze odpowiada za aktywność angiogenną tkanki tłuszczowej. Dochodzi do mikroskopijnych zmian w drobnych naczyniach krwionośnych i limfatycznych, co z kolei może prowadzić do hiperprofileracji adipocytów

Stan zapalny

Lipoedema przez niektórych badaczy jest uznawana za chorobę zapalna, ponieważ powoduje ciągłą odpowiedź immunologiczną na nieprawidłowe adipocyty, co skutkuje przewlekłym stanem zapalnym o niskim nasileniu. Na rozwój stanu zapalnego wpływają różne mechanizmy, do których zalicza się m.in. niedotlenienie adipocytów, stres oksydacyjny, osłabienie działania receptorów PPAR, aktywacja inflamasomów czy nasilone obumieranie adipocytów.

Ciekawym zagadnieniem jest rola inflamasomów w rozwoju/przebiegu lipoedemy. Infamasomy to molekularne platformy znajdujące się w cytozolu, które są odpowiedzialne za proces aktywacji prozapalnych cytokin IL-1β i IL-18. Najlepiej poznanym inflamasomem jest NLRP3. Aktywacja NLRP3 powoduje aktywację cytokin prozapalnych, a następnie śmierć adipocytów na drodze pyroptozy – zapalnej formy śmierci komórki. Wzrost ekspresji składników inflamasomów zaobserwowano w m.in. w chorobach autoimmunologicznych, infekcjach czy chorobach metabolicznych.

Badanie z 2010 roku wykazało, że u mysz pozbawionych NLRP3, nie doszło do otyłości czy insulinooporności, pomimo długotrwałego karmienia niezdrową dietą.

Inflamasomy mogą być aktywowane m.in. przez nadmierne spożycie glukozy, dysfunkcje mitochondriów, uwalnianie reaktywnych formy tlenu, utleniony LDL, cholesterol, kryształy moczanu sodu, kwas hialuronowy, niedotlenienie, czy rozregulowanie estrogenów.

Aktywacji inflamasomów i śmierci adipocytów na drodze pyroptozy towarzyszy infiltracja tkanki tłuszczowej przez makrofagi – otaczają one obumarłe adipocyty tworząc wielojądrowe struktury podobne do korony (crown like structures, CLS) oraz olbrzymie komórki wielojądrowe o nieregularnych kształtach, co w konsekwencji prowadzi do dalszej reakcji zapalnej oraz zwyrodnienia tkanki tłuszczowe, a co za tym idzie – ciągłej progresji choroby.

Przyczyny lipoedemy – podsumowanie

Podsumowując lipoedema jest chorobą poligenetyczną regulowaną estrogenowo – mutacje mogą dotyczyć genów odpowiedzialnych za rozwój przysadki, ekspresję hormonów oraz czynników wzrostu. Choroba ma prawdopodobnie podłoże zapalne oraz nasila stan zapalny w organizmie. Pewną rolą w rozwoju lipoedemy mogą odgrywać:

• nadmiar estrogenów, rozregulowanie estrogenów oraz nadmierna aktywacja receptorów estrogenowych α
• zaburzenia gospodarki węglowodanowej i inne zaburzenia metaboliczne
• dysfunkcja mitochondriów
• stres oksydacyjny

Bibliografia:

1. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation.International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
2. Keith L. i in. 2021. Ketogenic diet as a potential intervention for lipedema. Medical Hypotheses, 146:110435.
3. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
4. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
5. Al-Ghadban S. i in. 2020. Increase in leptin and PPAR-γ gene expression in lipedema adipocytes differentiated in vitro from adipose-derived stem cells. Cells, 9(2): 430.
6. Felmerer G. i in. 2020. Increased levels of VEGF-C and macrophage infiltration in lipedema patients without changes in lymphatic vascular morphology. Scientific Reports, 10(1):10947.
7. Paolacci S. i in. 2019. Genetics of lipedema: new perspectives on genetic research and molecular diagnoses. European Review for Medical and Pharmacological Sciences,(13):5581-5594.
8. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.
9. Mauvais-Jarvis F. i in. 2013. The role of estrogens in control of energy balance and glucose homeostasis. Endocrine Reviews, 34(3):309-338.
10. Gould D. i in. 2020. Uncovering lymphatic transport abnormalities in patients with primary lipedema. Journal of Reconstructive Microsurgery, 6(2):136-141.
11. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
12. Giordano A. i in. 2013. Obese adipocytes show ultrastructural features of stressed cells and die of pyroptosis. Journal of Lipid Research, 4(9):2423-2436.
13. Cruz C i Kang M.J. 2018. Mitochondrial dysfunction and damage associated molecular patterns (DAMPs) in chronic inflammatory diseases. Mitochondrion, 41:37-44.

Artykuł Potencjalne przyczyny lipoedemy pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

W niniejszym artykule chciałabym przedstawić kilka najnowszych doniesień naukowych na temat wpływu diety ketogenicznej na pracę jelit i skład mikrobioty jelitowej, wyjaśnić jak wiele różnorodnych czynników należy wziąć pod uwagę oceniając wpływ diety na funkcjonowanie przewodu pokarmowego oraz opisać, jak dietą ketogeniczną wesprzeć pracę jelit.

W WIELKIM SKRÓCIE O MIKROBIOCIE

Mikrobiota oznacza zbiór wszystkich drobnoustrojów, czyli bakterii, grzybów, wirusów i archeonów żyjących w danym środowisku, np. przewodzie pokarmowym. Poszczególne układy i części ciała są zasiedlane przez określoną populację drobnoustrojów, które pełnią ważną funkcje ochronną w organizmie ludzkim. Szacuje się, że ludzki mikrobiom stanowi 1-2% masy ciała.

Komórki mikroorganizmów nie tylko wymieniają informację wzajemnie między sobą, lecz także kontaktują się z naszymi własnymi komórkami, dlatego mają ogromny wpływ na wiele procesów biologicznych zachodzących w organizmie. Odgrywają znaczącą rolę w utrzymaniu homeostazy całego organizmu i są niezbędnym elementem wspierającym utrzymanie zdrowia.

Mikrobiota jelitowa zapewnia wiele korzyści fizjologicznych:

• metabolizuje pewnie ksenobiotyki
• fermentuje węglowodany nietrawione przez organizm człowieka (błonnik) oraz syntetyzuje krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), które pełnią funkcję energetyczną dla komórek jelit oraz przyczyniają się do regulacji ogólnoustrojowej odpowiedzi immunologicznej
• syntetyzuje wolne aminokwasy i niektóre witaminy
• wspomaga trawienie laktozy
• metabolizuje niektóre hormony
• biotransformuje sprzężone kwasy tłuszczowe
• chroni przez kolonizacją przewodu pokarmowego przez patogenne mikroorganizmy
• ochrania nabłonek jelitowy i zapewnia jego ciągłość, oddziałuje na integralność bariery jelitowej
• oddziałuje na odporność miejscową i ogólną
• odgrywa istotną rolę w utrzymaniu równowagi cytokinowej Th1/Th2, wywierając korzystny wpływ na przebieg reakcji zapalnych i alergicznych
• reguluje nastrój i samopoczucie

Wśród mikroorganizmów jelitowych możemy wyróżnić trzy grupy drobnoustrojów:

• pożyteczne (pałeczki z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus)
• oportunistyczne (pałeczki z rodzaju Bacteroides, Eubacterium i z rodziny Enterobacteriaceae)
• chorobotwórcze (z rodzaju Clostridium, Staphylococcus i Pseudomonas)

U osób zdrowych wszystkie powyższe grupy pozostają w równowadze biologicznej. Natomiast przeciwieństwem stanu prawidłowej mikrobioty jelitowej jest dysbioza jelitowa, związana z brakiem równowagi w składzie mikroorganizmów. Do sygnałów ostrzegawczych, które ,,wysyła’’ nasza mikrobiota jelitowa zalicza się: nadmierne gazy, cuchnące stole, naprzemiennie występujące zaparcia i biegunki, niestrawność, ból brzucha, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia nastroju czy osłabioną odporność.

Do najistotniejszych przyczyn niekorzystnych zmian w składzie mikrobioty jelitowej zalicza się:

• stosowanie antybiotyków
• nieprawidłową dietę lub nagłą zmianę sposobu odżywiania
• zmianę funkcjonowania układu odpornościowego (np. pod wpływem stresu czy braku snu)
• siedzący tryb życia

Co należy rozumieć przez nieprawidłową dietę? Typowa dieta zachodnia, czyli wysokoprzetworzona, bogata jednocześnie w węglowodany i tłuszcze oraz uboga w błonnik zaburza mikrobiotę jelitową oraz zmniejsza produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, przenosząc metabolizm mikrobioty jelitowej na produkcję szkodliwych metabolitów, sprzyjając ekspansji bakterii związanych z przewlekłym stanem zapalnym.

Do chorób powiązanych z zaburzeniami w składzie i równowadze mikrobioty zalicza się:

• IBS
• nowotwory
• alergie i astmę
• zapalenie zatok
• otyłość
• cukrzycę
• autyzm
• choroby autoimmunologiczne: chorobę Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, RZS, stwardnienie rozsiane itd.
• zaburzenia nastroju i osobowości

DIETA KETOGENICZNA A MIKROBIOTA JELITOWA

Niestety istnieje niewiele badań dotyczących wpływu diety ketogenicznej na skład i funkcję mikrobioty jelitowej u ludzi, a wyniki tych badań są sprzeczne. W badaniu na niewielkiej grupie osób z zaburzeniami funkcji poznawczych stosujących śródziemnomorski model diety ketogenicznej, zauważono niewielkie, ale korzystne zmiany w mikrobiocie jelitowej oraz zwiększenie poziomu kwasu masłowego, który ma zbawienny wpływ na funkcjonowanie jelit. Natomiast badanie u dzieci z padaczką po 6 miesięcznym stosowaniu diety ketogenicznej wykazało zmniejszenie różnorodność i bogactwa bakterii jelitowych. Z kolei u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym leczonych dietą ketogeniczną początkowo zaobserwowano drastyczny spadek bogactwa i różnorodności bakterii jelitowych, ale po 12 tygodniach stężenie bakterii zaczęło wracać do wartości wyjściowych, a po 23-24 tygodniach wykazano zmianę mikrobioty w kierunku bardziej korzystnym niż przed rozpoczęciem diety.

W badaniu z udziałem dzieci sprawdzano związek pomiędzy mikrobiotą a padaczką lekooporną u 14 chorych i 30 zdrowych niemowląt. U dzieci ze zdiagnozowaną padaczką stwierdzono zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej przed rozpoczęciem diety ketogenicznej – większą ilość patogennych proteobakterii, które uległy znaczącej redukcji po leczeniu dietą ketogeniczną.

W literaturze naukowej można znaleźć całe mnóstwo informacji na temat negatywnego wpływu tak zwanej diety wysokotłuszczowej na funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Należy wziąć pod uwagę fakt, że termin dieta wysokotłuszczowa w wielu publikacjach jest wciąż stosowany zamiennie z terminem ,,dieta zachodnia’’, która z dietą ketogeniczną ma niewiele wspólnego. Ponadto autorzy rzadko wyjaśniają, jak w danym badaniu wyglądała dieta wysokotłuszczowa, a przecież ma to niebagatelne znaczenie w kontekście oceny wpływu danej dieta na mikrobiotę jelitową. De Wit i współpracownicy wykazali, że określony rodzaj kwasów tłuszczowych wpływa na mikrobiotę jelitową w różny sposób, co potwierdzono w nowszych publikacjach – jednonienasycone kwasy tłuszczowe i wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 w przeciwieństwie do tłuszczów nasyconych, wpływają korzystnie na mikrobiotę jelitową oraz funkcje jelit.

Dieta ketogeniczna a mikrobiota jelitowa – co należy wziąć pod uwagę?

Tłuszcze

Niektóre badania wskazują, że nadmiar tłuszczów wpływa negatywnie na mikrobiotę jelitową – promuje rozwój prozapalnej mikrobioty oraz zwiększa przepuszczalność nabłonka jelitowego. Szczególnie niekorzystnie wypadają tu tłuszcze nasycone, dlatego dieta ketogeniczna nie powinna opierać się tylko na tego rodzaju kwasach tłuszczowych. Natomiast zarówno jednonienasycone, jaki i wielonienasycone kwasy tłuszczowe (z prawidłowym stosunkiem omega-3 do omega-6) w optymalnej ilości prawdopodobnie działają korzystnie na pracę przewodu pokarmowego i znajdujące się w nim bakterie.

Tłuszcze korzystne dla mikrobioty jelitowej:

• oliwa z oliwek
• olej lniany
• olej z orzechów włoskich
• olej z nasion konopi
• olej z rokitnika
• olej rybi i tłuste ryby np. makrela, łosoś, sardynki, sardele, śledzie
• surowe orzechy np. włoskie, laskowe, migdały
• surowe pestki i nasiona np. słonecznik, pestki dyni, siemię lniane, nasiona chia
• awokado
• olej MCT

Nie chciałabym, żeby ktoś mnie źle zrozumiał – nie mam na myśli całkowitej eliminacji tłuszczów nasyconych z diety, a ich ograniczenie i łączenie z tłuszczami jednonienasyconymi i wielonienasyconymi. Od czasu do czasu można sobie pozwolić na boczek, kiełbaski, kabanosy, smalec itp. Jednak tego typu produkty nie powinny stanowić podstawy diety ketogenicznej. Wielu z moich pacjentów o wiele lepiej czuje się na keto-adaptacji, gdy w diecie jest więcej tłuszczów nasyconych, a u niektórych osób ograniczam je do minimum. Wszystko zależy od kontekstu.

Poza tym szczególną uwagę należy przywiązywać do jakości tłuszczów roślinnych – każdy ze spożywanych olejów musi być tłoczony na zimno, przechowywany w ciemnej butelce, a w niektórych przypadkach w lodówce (np. olej lniany). Oleje zawierające nienasycone kwasy tłuszczowe, które zostaną nasłonecznione lub poddane obróbce termicznej są o wiele bardziej niekorzystne dla naszego zdrowia niż tłuszcze nasycone. Wyjątek stanowi oliwa z oliwek, w której kwasy tłuszczowe są stabilne w wysokiej temperaturze.

Niezwykłe MCT a dieta ketogeniczna i mikrobiota jelitowa

Olej MCT w kontekście mikrobioty jelitowej jest wyjątkowy. Ulega szybkiemu trawieniu, wchłanianiu i metabolizowaniu, stanowi dobre źródło energii bez obciążania przewodu pokarmowego. Najnowsza literatura wskazuje, że tłuszcze MCT wpływają korzystnie na mikrobiotę jelitową ponieważ w porównaniu z innymi kwasami tłuszczowymi, nie wymagają żółci, która ma działanie bakteriobójcze w przewodzie pokarmowym. Ponadto olej MCT ma szereg innych korzystnych właściwości:

• zapobiega endotoksemii
• poprawia integralność bariery jelitowej
• moduluje odpowiedź immunologiczną na LPS
• poprawia wydzielanie jelitowego IgA
• ma działanie antynowotworowe
• przyspiesza keto-adaptację
• pozwala na spożycie większej ilości węglowodanów
• może być stosowany u osób z kacheksją nowotworową, ciężkimi zaburzeniami metabolicznymi oraz po zabiegach operacyjnych

Olej MCT do diety należy wprowadzać zaczynając od małych dawek – 1 łyżeczki na dobę, ponieważ u niektórych osób początkowo może powodować biegunki. Ze względu na mało wyrazisty smak olej można dodawać praktycznie do wszystkiego – sałatek, koktajli, kawy, zupy.

Białko

Fermentacja białek zachodzi w dystalnej części okrężnicy, w wyniku czego powstają metabolity, takie jak związki siarki, N-nitrozowe, fenolowe, indolowe, kwasy organiczne, amoniak i aminy heterocykliczne. Białka stanowią główne źródło azotu dla mikroorganizmów jelitowych, są niezbędne do asymilacji węglowodanów i produkcji SCFA w jelitach. Niestety nadmierne ilości białka zwierzęcego oraz dieta wysokobiałkowa przyczyniają się do wzrostu stężenia szkodliwych metabolitów, co w konsekwencji może grozić rozwojem zapalenia w obrębie jelit. Natomiast badania pokazują, że białko pochodzenia roślinnego wpływa korzystnie zarówno na mikrobiotę jelitową, jak i metabolizm.

Dieta ketogeniczna z założenia nie jest dietą wysokobiałkową, ale jeżeli zapotrzebowanie na białko z różnych przyczyn jest zwiększone, warto poza białkiem zwierzęcym do diety wprowadzić również białko pochodzenia roślinnego np. białko konopne. Bogatym źródłem białka są również orzechy, nasiona, pestki.

Błonnik

Błonnik pokarmowy to chemicznie niejednorodne składniki pochodzące z roślin, a także węglowodany, które nie ulegają trawieniu i wchłanianiu w jelicie cienkim. Natomiast ulegają pełnej lub częściowej fermentacji w jelicie grubym. Przeprowadzone do tej pory badania sugerują, że wzrost spożycia błonnika, oprócz poznanych korzyści fizjologicznych związanych z przewodem pokarmowym, może zmniejszać ryzyko wystąpienia wielu chorób cywilizacyjnych. Mikroorganizmy w jelitach, hydrolizując błonnik, pozyskują energię niezbędną do własnego rozwoju, stymulują system odpornościowy, regulują pracę jelit, wspomagają produkcję witamin (biotyna i witamina K) i hormonów. Produktem ubocznym tego procesu są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe: octowy, propionowy, masłowy. Wchłanianie tych kwasów przez kolonocyty jest dla naszych jelit bardzo korzystne, o czym pisałam na początku artykułu. Warto podkreślić, że β-hydroksymaślan (BHB), czyli jedno z ciał ketonowych, niejako zastępuje funkcję błonnika pokarmowego, ponieważ działa podobnie do kwasu masłowego. Czy jest to dobry argument, żeby nie przejmować się ilością błonnika na diecie ketogenicznej? Absolutnie nie! Wytwarzanie kwasu masłowego nie jest przecież jedyną funkcją mikrobioty jelitowej.

Spożywanie błonnika w ilości przynajmniej 20 g na dobę stanowi krytyczny wyznacznik właściwego funkcjonowania i różnorodności mikrobioty jelitowej, a w konsekwencji całego przewodu pokarmowego. Czy łatwo jest skomponować dietę ketogeniczną z taką ilością błonnika pokarmowego? Niestety nie. Najbardziej problematyczna jest keto-adaptacja. Dlaczego? Dostarczenie 20 g błonnika pokarmowego jedząc 30 g węglowodanów netto jest bardzo trudne, czasami niemożliwe. Na szczęście bardzo pomocy może okazać się błonnik dostarczany z zewnątrz – dodatek łupin babki jajowatej czy babki płesznik w ilości od 5 do 15 g. Dodatek błonnika podczas keto-adaptacji będzie w wspierać mikrobiotę jelit, której nie sprzyjają gwałtowne zmiany sposobu odżywiania , czyli np. przejście z diety typowo zachodniej lub wysookowęglowodanowej na dietę ketogeniczną.

Po okresie keto-adaptacji, gdy poziom ketonów i glukozy jest optymalny, warto zwiększyć poziom węglowodanów i tą ilość optymalizować pod kątem np. aktywności fizycznej. 50-70 g węglowodanów to już taka ilość, przy której uzyskanie minimum 20 g błonnika pokarmowego nie powinno stanowić problemu nawet dla osoby początkującej.

Najlepsze źródła błonnika na diecie ketogenicznej:

• brukselka
• seler
• groszek
• bób
• marchew
• fasolka szparagowa
• czosnek
• cebula
• karczochy

• maliny
• porzeczki
• jeżyny
• awokado

• migdały, mąka migdałowa, masło migdałowe, płatki migdałowe
• wiórki koksowe, mąka kokosowa
• sezam, tahini
• orzechy laskowe, masło z orzechów laskowych
• nasiona słonecznika
• nasiona chia
• siemię lniane
• nasiona konopi, mąka z konopi
• kakao, czekolada > 80% kakao
• cynamon

• łupiny babki jajowatej
• babka płesznik

Polifenole

Polifenole to organiczne związki chemiczne z grupy fenoli, które występują naturalnie w roślinach. Wykazują aktywność przeciwutleniająca dzięki czemu działają antyoksydacyjnie, wpływają na stabilność genetyczną, wspierają detoks, działają antynowotworowo na wielu płaszczyznach.

Polifenole są w niewielkim stopniu wchłaniane w jelicie cienkim – kumulują się głównie w jelicie grubym. Mikrobiota jelitowa z jednej strony odgrywa istotną rolę w przyswajaniu polifenoli oraz ich metabolizowaniu. Z drugiej strony polifenole oddziałują na skład i aktywność mikrobioty jelitowej. Przyczyniają się one do modulacji mikrobioty jelit poprzez wspomaganie wzrostu określonych pożytecznych szczepów bakterii, a jednocześnie wykluczenie określonych bakterii chorobotwórczych. Ze względu na swoje właściwości przyczyniają się do zachowania integralności jelit i homeostazy jelit.

Poszczególne polifenole mogą w różny sposób oddziaływać na bakterie jelitowe. Dla przykładu polifenole z czerwonego wina mogą obniżać poziom patogennych bakterii z rodzaju Clostridium oraz H. pylori, a polifenole z pestek winogron hamują wzrost bakterii Escherichia coli.

Do źródeł polifenoli na diecie ketogenicznej można zaliczyć:

• owoce jagodowe
• cytrusy
• winogrona
• brokuły
• cebula czerwona
• szpinak
• pietruszka nać
• czerwone wino
• oliwa z oliwek
• zielona herbata
• kakao
• kurkuma
• cynamon
• imbir
• orzechy

Sfermentowana żywność

Produkty fermentowane zawierają potencjalnie probiotyczne mikroorganizmy, takie jak bakterie kwasu mlekowego. Badania wykazują, że mikroorganizmy z takiej żywności mogą dotrzeć do przewodu pokarmowego, ale ich obecność jest tam niestety przejściowa. Nie zmienia to jednak faktu, że mogą wykazywać korzyści fizjologiczne w jelitach poprzez konkurowanie z bakteriami chorobotwórczym i wytwarzanie produktów ubocznych fermentacji regulując układ odpornościowy i neurogenny. Ponadto metabolity pochodzące z fermentacji mogą wywierać korzyści zdrowotne. Na przykład bakterie kwasu mlekowego wytwarzają bioaktywne peptydy i poliaminy o potencjalnym wpływie na zdrowie układu sercowo-naczyniowego, odpornościowego i metabolicznego.

Fermentacja może przekształcić niektóre związki w biologicznie czynne metabolity. Na przykład bakterie kwasu mlekowego mogą przekształcać związki fenolowe (takie jak flawonoidy) w biologicznie czynne metabolity. Składniki znajdujące się w sfermentowanej żywności, takie jak prebiotyki i witaminy, mogą również wywierać korzystny wpływ na zdrowie.

Do żywności fermentowanej polecanej na diecie ketogenicznej można zaliczyć:

• kiszone warzywa
• zakwas z buraka
• kefir, szczególnie domowy – wykonany na mleku krowim bądź roślinnym np. mleku kokosowym
• jogurt – również polecam domowy, komercyjne mają znikomą ilość bakterii
• prawdopodobnie również parmezan

Słodziki

Aspartam, acesulfam K oraz sukraloza to słodziki, które bardzo niekorzystnie wpływają na funkcję jelit i mikrobiotę jelitową. Ksylitol i erytrytol są prawdopodobnie bezpieczne dla organizmu człowieka, a niektóre badania wskazują, że mogą zwiększać poziom bakterii z rodzaju Bifidobacterium. Niemniej jednak ksylitol i erytrytol u niektórych osób zaburzają pracę jelit, a w dużej ilości mogą powodować bóle brzucha i biegunki.

DIETA KETOGENICZNA A MIKROBIOTA JELITOWA – PODSUMOWANIE

Ze względu na dużą zmienność składu mikrobioty wśród ludzi, w rzeczywistości trudno jest określić, w jaki sposób różnorodność bakterii jelitowych może zmienić się w odniesieniu do określonego wzorca żywieniowego, a w tym przypadku diety ketogenicznej. Z tego względu badania naukowe dotyczące tego tematu są sprzeczne.

Jeżeli stosując dietę ketogeniczną zależy nam na poprawie stanu zdrowia i dbaniu o pracę przewodu pokarmowego warto zastosować się do poniższych zaleceń:

• zadbaj o różnorodność diety
• wprowadź do diety olej MCT
• zadbaj o odpowiedni stosunek kwasów omega-3 do omega-6
• zmniejsz spożycie tłuszczów nasyconych, a zwiększ jednonienasyconych
• wprowadź do diety roślinne źródła białka
• spożywaj minimum 20 g błonnika pokarmowego
• wprowadź do diety żywność fermentowaną
• unikaj sztucznych słodzików
• wprowadź do diety produkty bogate w polifenole

Poza tym co wkładamy do ust, pozytywny wpływ na mikrobiotę jelitową mają okresowe posty, czyli na przykład IF oraz aktywność fizyczna.

Niestety w przypadku niektórych chorób przewodu pokarmowego powyższe zalecenia mogą się absolutnie nie sprawdzić. Takie osoby chcąc przejść na dietę ketogeniczną będą wymagały podejścia indywidualnego. Jeżeli rozpoczynając dietę ketogeniczną występują objawy dysbiozy warto przede wszystkim skupić się na wykluczeniu produktów, które powodują dolegliwości z przewodu pokarmowego, wspomaganiu funkcji trawiennych, dobranej probiotykoterapii czy nawodnieniu.

Zdaję sobie sprawę, że dla osób, które samodzielnie komponują swój jadłospis, zbilansowanie diety pod kątem optymalnej ilości błonnika może być trudne. Z tego powodu przygotowałam 1-dniowy darmowy jadłospis do pobrania, w którym ilość błonnika to aż 27 gram przy 39 gramach węglowodanów netto. 🙂 POBIERZ JADŁOSPIS

Bibliografia:

1. Rial S.A. i in. 2016. Gut microbiota and metabolic health: the potential beneficial effects of a medium chain triglyceride diet in obese individuals. Nutrients, 8(5):281.
2. Cândido F.G. i in. 2018. Impact of dietary fat on gut microbiota and low-grade systemic inflammation: mechanisms and clinical implications on obesity. International Journal of Food Sciences and Nutrition, 69(2):125-143.
3. N. de Wit i in. 2012. Saturated fat stimulates obesity and hepatic steatosis and affects gut microbiota composition by an enhanced overflow of dietary fat to the distal intestine. American Journal of Physiology. Gastrointestinal and Liver Physiology, 303(5):G589-599.
4. Nagpal R. i in. 2019. Modified Mediterranean-ketogenic diet modulates gut microbiome and short-chain fatty acids in association with Alzheimer’s disease markers in subjects with mild cognitive impairment. EbioMedicine, 47:529–542.
5. Zhang Y. i in. 2018. Altered gut microbiome composition in children with refractory epilepsy after ketogenic diet. Epilepsy Research, 145:163-168.
6. Zinöcker M.K. i Lindseth I.A. 2018. The western diet-microbiome-host interaction and its role in metabolic disease. Nutrients, 10(3):365.
7. Duan Y. i in. 2018. Inflammatory links between high fat diets and diseases. Frontiers in immunology, 9:2649.
8. Swidsinski A. i in. 2017. Reduced mass and diversity of the colonic microbiome in patients with multiple sclerosis and their improvement with ketogenic diet. Frontiers in Microbiology, 8:1141.
9. Yuan W. i in. 2021. A multiphase dietetic protocol incorporating an improved ketogenic diet enhances weight loss and alters the gut microbiome of obese people. International Journal of Food Sciences and Nutrition, 6;1-13.
10. Dowis K. i Banga S. 2021. The potential health benefits of the ketogenic diet: A Narrative Review. Nutrients, 13(5):1654.
11. Paoli A. i in. 2019. Ketogenic diet and microbiota: friends or enemies? Genes, 10(7): 534.
12. Eor J.Y. i in. 2021. Neuroprotective effect of both synbiotics and ketogenic diet in a pentylenetetrazol-induced acute seizure murine model. Epilepsy research, 174:106668.

Artykuł Dieta ketogeniczna a mikrobiota jelitowa pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

KILKA SŁÓW O MIGRENIE

Migrena to przewlekłe zaburzenie neurologiczne charakteryzujące się napadami umiarkowanego lub silnego bólu głowy oraz objawami neurologicznymi i ogólnoustrojowymi. Najbardziej charakterystyczne objawy związane z migreną to:

• światłowstręt
• fonofobia (lęk przed głośnym dźwiękiem)
• allodynia skórna (ból pod wpływem bodźca, który normalnie nie wywołuje bólu)
• objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, jadłowstręt)

Liczne objawy, które mogą wystąpić podczas ataków migreny, odzwierciedlają złożoną patofizjologię zaburzenia. Dodatkowo osoby z migreną mogą mieć wiele innych objawów neurologicznych, np. zawroty głowy, szumy uszne i zaburzenia poznawcze.

Ból migrenowy jest najczęściej jednostronny (60%), pulsujący (50%) i nasilony przez aktywność fizyczną (90%) lub ruchy głowy. Czas trwania bólu może wynosić od 4 do 72 godzin u dorosłych i od 2 do 48 godzin u dzieci. Może dotyczyć dowolnej części głowy, zatok, a nawet karku. Ponadto w migrenie mamy często do czynienia z objawami poprzedzającymi (na kilka godzin lub dni) wystąpienie bólu. Do takich objawów należą:

• zmęczenie
• zaburzenia koncentracji
• sztywność karku
• lęk
• drażliwość
• senność lub pobudzenie
• światłowstręt
• łzawienie oczu
• zwiększone oddawanie moczu
• biegunka
• głód

Niektóre z przyczyn migreny

• mutacje m.in. w genach zaangażowanych w neuroprzekaźnictwo glutaminergiczne lub rozwój neuronów i synaps
• aktywacja układu trójdzielnego np. przez substancje prozapalne i stres oksydacyjny
• nieprawidłowa modulacja pobudliwości kory mózgowej, dlatego potencjalne czynniki wyzwalające, takie jak stresujące wydarzenia życiowe, bodźce wzrokowe, zmiany hormonalne, hipoglikemia lub brak snu mogą spowodować atak

LECZENIE MIGRENY

Istnieje co najmniej kilkadziesiąt dostępnych terapii migreny, lecz każda z nich jest tylko częściowo skuteczna, o czym bardzo dobrze wiedzą osoby cierpiące na migrenę. Aktualne poza farmakoterapią, sporą uwagę poświęca się czynnikom żywieniowym oraz modyfikacjom stylu życia, które jak się okazuje, mają bardzo duży wpływ na objawy kliniczne migreny. Do strategii żywieniowych można zaliczyć przede wszystkim diety eliminacyjne i dietę ketogeniczną.

Migrena a dieta eliminacyjna

Dieta eliminacyjna wymaga identyfikacji wyzwalaczy pokarmowych, czyli produktów, które powodują lub nasilają bóle migrenowe. Aby zidentyfikować takie produkty, można np. prowadzić dzienniczek i notować obecność lub brak migreny po spożyciu danego produktu/potrawy. Niestety taka identyfikacja może okazać się trudna, ponieważ w grę wchodzą również częstość i ilość przyjmowanego pokarmu, samopoczucia danego dnia, stres, warunki atmosferyczne czy ilość wypitych płynów. Dlatego poza zapisywaniem, co i ile danego dnia zjedliśmy warto zapisywać, jak się czujemy, a następnie analizować czy ból głowy, który wystąpił po danym produkcie/potrawie był niezależny od naszego samopoczucia. Należy pamiętać, że wyzwalacze pokarmowe niekoniecznie wskazują na alergię pokarmową. Zdecydowanie częściej są to nietolerancje pokarmowe o podłożu nieimmunologicznym, dlatego wykonywanie testów alergicznych może nie być dobrym rozwiązaniem diagnostycznym. Na co zwrócić szczególną uwagę?

1. Histamina

Histamina występuje naturalnie w naszym organizmie, pełniąc funkcję mediatora procesów zapalnych, mediatora odczynu alergicznego oraz neuroprzekaźnika. Odgrywa znaczącą rolę w perystaltyce jelit, zwalczaniu patogenów jelitowych i pobudzaniu wydzielania kwasu żołądkowego. Jest absolutnie niezbędna, ale jej nadmiar może doprowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

W fizjologicznych warunkach DAO, czyli oksydaza diaminowa rozkłada nadmiar histaminy i utrzymuje ją na prawidłowym poziomie. Gdy brakuje DAO przetwarzanie nadmiaru histaminy przyjmowanej z pożywieniem jest znacznie utrudnione. W rezultacie poziom histaminy rośnie, co prowadzi do objawów charakterystycznych dla alergii (w tym bólów głowy), które nie są jednak związane z typowym mechanizmem klasycznej reakcji alergicznej. Ten stan nazywa się nietolerancją histaminy, która występuje bardzo często u osób cierpiących na migrenę.

Co przyczynia się do obniżenia poziomu DAO?

• mutacje genetyczne
• alkohol
• leki np. niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki
• nadmierny przyrost bakterii jelitowych
• choroby zapalne jelit
• celiakia
• nieodpowiednia dieta, niedobory pokarmowe
• mutacja genu MTHFR
• estrogeny środowiskowe

Jedzenie i napoje o wysokiej zawartości histaminy oraz te, które nasilają jej wydzielanie:

• alkohol, szczególnie wino
• fermentowane produkty (kapusta kiszona, jogurty, kefiry itp.)
• czekolada
• dojrzałe sery
• surowe i dojrzewające mięsa (wędliny, kiełbasy itp.)
• ryby wędzone i surowe
• octy (niektórzy dobrze tolerują ocet jabłkowy)
• owoce cytrusowe
• truskawki
• wiśnie
• winogrona
• ananas
• banan
• pomidory
• rosół z kości
• szpinak
• suszone owoce
• soki owocowe
• orzechy
• cynamon
• goździki

Są to produkty, które bardzo często są wyzwalaczami pokarmowymi bólów migrenowych, a ich eliminacja przynosi pozytywne rezultaty.

Co jeszcze można zrobić mając problem z nietolerancją histaminy?

• sprawdzić poziom estrogenów, zwłaszcza jeżeli migrena po powyższych produktach nasila się w czasie owulacji,
• sprawdzić czy nie ma infekcji grzybiczej, pasożytniczej i poszerzyć diagnostykę w kierunku SIBO,
• wspierać trawienie i mikroflorę jelitową (różnorodna dieta, błonnik, odpowiednia probiotykoterapia, enzymy trawienne),
• nie zażywać probiotyków zawierających bakterie Lactobacillus casei i Lactobacillus bulgaricus,
• zadbać o sen i zredukować stresory.

2. Tyramina

W zapobieganiu napadu bólów migrenowych warto zwrócić uwagę na tyraminę. Jest to naturalnie występująca amina, która powstaje z rozkładu białek długo przechowywanej lub fermentującej żywności. Tyramina w diecie jest zwykle katabolizowana przez MAO i DAO w jelitach i wątrobie oraz przez inne enzymy. U zdrowych osób enzymy te zapobiegają przedostawaniu się znacznych ilości tyraminy do krążenia ogólnoustrojowego. Badania wykazują, że osoby z migreną mają niedobory jednego lub więcej z tych enzymów, co sprawia, że ​są teoretycznie podatne na działanie tyraminy w diecie.

Do produktów o wysokiej zawartości tyraminy zalicza się:

• sery długo dojrzewające (np. Parmezan, Cheddar)
• ryby marynowane i wędzone
• kiełbasy, wędliny, pasztety
• wątróbkę drobiową i wołową
• rosół z kości
• tofu, sos sojowy
• kawior
• awokado
• banany
• czekoladę
• dojrzałe figi
• dojrzały bób
• drożdże
• wino

Wszystkie spożywane produkty spożywcze i napoje, powinny być możliwie świeże (czyli jak najkrócej przechowywane), wówczas poziom tyraminy w tych produktach będzie niższy.

3. Glutaminian monosodowy

Glutaminian monosodowy, czyli sól sodowa kwasu glutaminowego jest stosowany jako wzmacniacz smaku. Można go znaleźć w wielu produktach spożywczych, takich jak słone przekąski, mrożonki, gotowe dania paczkowane, sosy, przetworzone mięso, gotowe mieszanki przypraw (np. Vegeta). Glutaminian sodu może powodować ból głowy za pośrednictwem różnych mechanizmów np. zwężania naczyń krwionośnych czy stymulowaniem receptorów glutaminowych.

4. Azotany i azotyny

Azotany stosowane są jako konserwanty zachowujące zapach, smak i kolor wędlin oraz innych przetworzonych produktów mięsnych. Stosowane są również jako leki nasercowe, głównie w zapobieganiu napadom choroby wieńcowej. Związki te zostały zidentyfikowane jako powszechne wyzwalacze bólów głowy z powodu m.in. rozszerzania naczyń krwionośnych. Bóle głowy wywołane azotanami zwykle objawiają się na dwa sposoby: „natychmiastowe” bóle głowy o nasileniu łagodnym do średniego, rozwijające się w ciągu godziny od spożycia oraz „opóźnione” bóle głowy występujące 3 do 6 godzin po przyjęciu azotanów, które są znacznie bardziej nasilone, z objawami podobnymi do migreny.

5. Aspartam

Aspartam, czyli słodzik dodawany do produktów typu ,,light’’ czy ,,zero’’ nie jest obojętny dla organizmu, a szczególnie dla układu nerwowego. Może on hamować syntezę i uwalnianie neuroprzekaźników, dopaminy, norepinefryny i serotoniny. Działa jak stresor chemiczny, podnosząc poziom kortyzolu w osoczu i zwiększając produkcję wolnych rodników. Wysoki poziom kortyzolu i nadmiar wolnych rodników może zwiększać podatność mózgu na stres oksydacyjny. Aspartam może ponadto wpływać niekorzystnie na samopoczucie i jakoś snu, a złej jakości sen jest bardzo poważnym wyzwalaczem bólów migrenowych.

6. Kofeina

Większość informacji na temat zależności pomiędzy kofeiną a migreną dotyczy nagłego odstawienia tego związku. Bóle głowy związane z odstawieniem kofeiny zaczynają się w ciągu 24 do 48 godzin i trwają zwykle od 1 do 6 dni. Niektóra dane wskazują również, że duże dawki kofeiny (>200 mg/d ) mogą przyczyniać się do bólów głowy. Jest to oczywiście kwestia bardzo indywidualna. Niemniej zaleca się, aby osoby cierpiące na migrenę ograniczyły spożycie kofeiny do mniej niż 200 mg/dl (filiżanka kawy to około 90-100 mg kofeiny), a w przypadku chęci całkowitego odstawienia kofeiny powinny robić to stopniowo.

Migrena a dieta ketogeniczna

Zastosowanie diety ketogenicznej w leczeniu migreny sięga 1928 roku i na tą chwilę uważa się ją za najbardziej obiecującą terapię dietetyczną tego schorzenia. Dieta ketogeniczna polega na obniżaniu węglowodanów do takiego pułapu, przy którym organizm będzie produkował ciała ketonowe zarówno z tłuszczu dostarczanego z dietą, jak i naszego własnego. Dieta ketogeniczna działa za pomocą wielu mechanizmów, prawdopodobnie niektóre z nich nie zostały jeszcze poznane. Do znanych mechanizmów należą:

• stan ketozy zwiększa ekspresję BDNF (mózgowgo czynnika neurotroficznego) poprzez mechanizmy epigenetyczne. Badania pokazują, że u osób cierpiących na migreny występuje polimorfizm genu BDNF, który ma związek z jego zmniejszoną aktywnością,
• stan ketozy prowadzi do zwiększenia poziomu GABA (kwasu γ-aminomasłowego) w mózgu i niższego poziomu glutaminianu, co może przyczynić się do zmniejszenia dolegliwości bólowych związanych z migreną,
• dieta ketogeniczna poprawia funkcjonowanie mitochondriów oraz wpływa na zmniejszenie produkcji reaktywnych form tlenu. Ma działanie wzmacniające metabolizm energetyczny- wpływa na wzrost produkcji energii w procesie oddychania tlenowego i wzrost jego wydajności, przy jednoczesnym ograniczeniu stresu oksydacyjnego. Badania pokazują, że osoby cierpiące na migrenę wykazują nieprawidłowe funkcjonowanie mitochondriów, upośledzenie metabolizmu tlenowego i energetycznego, czy nieprawidłowy transport glukozy do mózgu,
• ketoza wpływa na zmniejszenie syntenzy CGRP (peptydu związanego z genem kalcytoniny). CGRP jest neuropeptydem modulującym nocyceptywny szlak sygnałowy oraz substancją rozszerzającą naczynia, związaną z patofizjologią migreny,
• stan ketozy może kompensować dysfunkcję układu serotoninergicznego.

Poza samym stanem ketozy, ilość i rodzaj spożywanych tłuszczów również ma znaczenie. Równowaga pomiędzy spożyciem kwasów tłuszczowych omega-6 i omega-3 zmniejsza reakcje zapalne, poprawia funkcję płytek krwi i reguluje napięcie naczyń. Dlatego dieta powinna skupiać się na względnie niskiej podaży kwasów omega-6 i wysokiej kwasów omega-3, co może okazać się korzystne w przypadku migreny. Model śródziemnomorski diety ketogenicznej może być w tej sytuacji bardzo pomocny.

Dieta ketogeniczna to oczywiście tylko jedna z opcji wprowadzenia organizmu w stan ketozy. Drugą możliwością są posty, ale w przypadku większości osób cierpiących na migreny posty mogą nie być dobrym rozwiązaniem.

Migrena i głód

Głód jest bardzo częstym wyzwalaczem bólu głowy u osób z migreną, chociaż nie jest to regułą. Osoby z migreną powinny szczególnie zadbać o planowanie i regularność posiłków. Nie oznacza to jednak, że mając migrenę należy spożywać 5 posiłków – spożywanie trzech, ale o wysokiej wartości odżywczej i odpowiedniej kaloryczności zdecydowanie wystarcza. Istnieje wiele teoretycznych mechanizmów, poprzez które głód może wywoływać ból głowy np. zmiany poziomu serotoniny i noradrenaliny, uwalnianie hormonów stresu, które mogą wywoływać ból głowy, a także hipoglikemia.

Migrena a metylacja DNA

Migrena może być związana się z zaburzonymi procesami metylacji DNA. Metylacja oznacza przyłączenie się grupy metylowej do genu, co powoduje zazwyczaj jego ,,wyłączenie’’. Poza ekspresją genów, zaburzony cykl metylacji wpływa na produkcję przeciwutleniaczy, chemię mózgu, naprawę komórek, detoksykację, produkcję energii, reakcję immunologiczną, stany zapalne i wiele innych ważnych procesów.

Niektóre badania wskazują, że metylacja może tłumić aktywność genów związanych z migreną (np. COMT, ZNF234, SOCS1), ale jej prawidłowy przebieg warunkuje m.in. dieta. Folian (witamina B9) jest niezwykle ważny dla prawidłowego cyklu metylacji. Jest to witamina, którą należy dostarczać do organizmu wraz z dietą, a jej źródłem są przede wszystkim w zielone warzywa np. szpinak, jarmuż, rukola, roszponka, brokuły, kapusta, brukselka, szparagi, bób, zielony groszek. Decydując się na suplementację folianów należy zwrócić uwagę na odpowiednią formę – najlepiej, żeby był to 5-MTHF, a nie syntetyczny kwas foliowy, który u niektórych osób (z mutacją genu MTHFR, czyli prawdopodobnie u 50% społeczeństwa) zaburza przyswajanie naturalnych folianów.

Ważnym składnikiem wpływającymi na metylację DNA jest również witamina B12. Źródła witaminy B12 to głównie jaja, ryby, podroby i mięso. I tak jak w przypadku folianów, forma B12 w suplemencie również ma znaczenie – należy wybierać jej aktywną formę, czyli metylokobalamine lub hydroksykobalaminę.

Innymi ważnymi składnikami są cholina i betaina. Źródłem choliny są przede wszystkim jaja, owoce morza, ryby, drób, cielęcina, wątróbka, a betainy głównie buraki i szpinak.

Migrena a oś mózgowo jelitowa

Niektóre badania wskazują, że choroby przewodu pokarmowego są związane z migreną (co mogę potwierdzić własnym doświadczeniem – większość moich Pacjentów migrenowców ma różnie zaburzenia, szczególnie w obrębie jelit). Migrenie często towarzyszą objawy żołądkowo-jelitowe, w tym nudności, wymioty, niestrawność i zaburzenia w pracy jelit. Ostatnie doniesienia wskazują, że u osób z migreną znacznie częściej występują zaburzenia żołądkowo-jelitowe w porównaniu z ogólną populacją.

Do najczęstszych zaburzeń powiązanych z migreną można zaliczyć:

• infekcję Helicobacter pylorii (prawdopodobnie, tak jak w przypadku chorób immunologicznych, z powodu przewlekłej odpowiedzi zapalnej z miejscowym wydzielaniem do układu krążenia licznych mediatorów zapalnych i naczynioaktywnych),
• zespół jelita drażliwego (w poszukiwaniu wspólnego mechanizmu patogenetycznego IBS i migreny bierze się pod uwagę czynniki neuroendokrynne, immunologiczne, oś mózgowo-jelitową, mikrobiotę jelitową oraz rolę serotoniny),
• gastropareza (jedno z badań wykazało, że czas opróżniania żołądka jest znacznie dłuższy podczas ciężkich lub umiarkowanych ataków migreny, a ponadto jest istotnie skorelowany z nasileniem bólu głowy, nudnościami i światłowstrętem. Niektóre dane wskazują również, że u osób z migreną, nawet pomiędzy napadami opróżnianie żołądka jest wydłużone),
• zaburzenia w pracy wątroby i dróg żółciowych (niedawne badanie przekrojowe wykazało, że pacjenci z migreną z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD) mieli znacznie więcej ataków i częstsze występowanie aur),
• celiakię (występowanie bólów migrenowych może być jednym z pierwszych objawów celiakii, wprowadzenie diety bezglutenowej często powoduje całkowitą remisję objawów migreny)

Migreny a mikroflora jelitowa

Istnieją dowody sugerujące, że mikroflora jelitowa może modulować oś mózgowo-jelitową na wiele sposobów, z potencjalnym wpływem na funkcje mózgu i odczuwanie bólu.

Sygnały immunologiczne, hormonalne, metaboliczne i nerwowe są ważnymi szlakami, przez które mikrobiota jelitowa wpływa na funkcje mózgu. Dysbioza jelitowa, czyli zmieniona mikroflora jelitowa wpływa na przyswajanie składników odżywczych (metabolizm tryptofanu), przepuszczalność bariery jelitowej, komórki odpornościowe błony śluzowej i komórki enteroendokrynowe, wpływając z kolei na niektóre szlaki komunikacyjne. W konsekwencji dochodzi do wytwarzania peptydów jelitowych (↑ CGPR) przez niektóre drobnoustroje, nieprawidłowego uwalniania cytokin (↑ IL-10) i hormonów (↓ 5-HT, czyli serotoniny). H. Pylori odgrywa również rolę w uwalnianiu cytokin (IL-10) i CGRP. Podwyższony poziom cytokin i CGRP, a także obniżony poziom serotoniny, modulują odpowiedź wazodylatacyjną naczyń opony twardej, wywołując i utrwalając ataki migreny.

Nie tylko dieta

Co poza dietą może powodować ból głowy u osób z migreną?

• stres – prawdopodobnie najsilniejszy wyzwalacz bólów migrenowych. Jego działanie związane jest z wieloma różnymi mechanizmami np. aktywacją współczulnego układu nerwowego i osi podwzgórze-przysadka-nadnercza z uwolnieniem noradrenaliny i kortykosteroidów. Hormony te mogą zmieniać syntezę, uwalnianie i metabolizm serotoniny w neuronach ośrodkowego układu nerwowego, co teoretycznie może wywoływać ból głowy,
• sen – zależność między bólem głowy a snem jest już całkiem dobrze poznana. Sen jest niezbędny do życia – wpływa na nasz nastój, funkcjonowanie układu immunologicznego, noradrenergicznego, odporność na stres, pamięć, koncentrację i wiele innych rzeczy. Szacuje się, że blisko połowa chorych z bólami głowy skarży się na zaburzenia snu, zwłaszcza fragmentację snu, bezsenność lub nadmierną senność, które zwielokrotniają odczucie bólu. Poza tym, że należy spać minimum 7h każdego dnia, znaczenia ma również to, jak śpimy, kiedy śpimy, co robimy bezpośrednio przed pójściem spać. Kilka rad dotyczących snu:
  • warto ograniczyć światło niebieskie na 2h przed snem,
  • warto zminimalizować stres przed snem,
  • w ciągu dnia nie należy unikać ekspozycji na naturalne światło słoneczne,
  • ostatni posiłek należy zjeść nie później niż 3-4h przed snem,
  • przed snem nie należy pić alkoholu, który wbrew pozorom zaburza sen, a nie go ułatwia,
  • warto ustalić stałe godziny spożywania posłów i chodzenia spać,
  • warto zadbać o ciszę i niską temperaturę w sypialni,
  • w razie potrzeby warto wprowadzić suplementację melatoniną.
• bodźce wzrokowe o dużej intensywności (np. migające światło),
• intensywne zapachy,
• zmiany pogody,
• palenie papierosów,
• odwodnienie.

MIGRENA A DIETA – PODSUMOWANIE

Wszystko o czym napisałam wyżej dowodzi, że nie istnienie ,,dieta migrenowa’’ per se lub nie mamy na tą chwilę na tyle wystarczających informacji, żeby taką dietę opracować. Wszystko sprowadza się do indywidualnego podejścia do każdej chorej osoby, uwzględnienia chorób towarzyszących i identyfikacji czynników wyzwalających bóle migrenowe. Właśnie ta identyfikacja jest dużym wyzwaniem zarówno dla osoby chorej, jak i dietetyka. U jednego pacjenta może występować wiele czynników wyzwalających, a identyfikacja pojedynczego wyzwalacza może być trudna, zwłaszcza że niektóre czynniki mogą się wzajemnie nasilać. Ponadto niektóre produkty spożywcze są złożone i zawierają wiele składników, dlatego trudno jest zidentyfikować jeden konkretny składnik jako wyzwalacz.

Nieujednorodnienie wprowadzona dietoterapia jest restrykcyjna, ponieważ często łączy w sobie cechy diety ketogenicznej, eliminacyjnej, a równocześnie uwzględnia kwestie dotyczące przewodu pokarmowego. Rolą dietetyka jest racjonalne uwzględnienie wszystkich czynników wyzwalających, chorób towarzyszących, stylu życia, a jednocześnie niedoprowadzenie osoby chorej do niedożywienia i niedoborów substancji odżywczych. Dlatego przed samodzielnym wprowadzeniem jakichkolwiek restrykcji żywieniowych proponuję skonsultować się ze specjalistą.

Przed wprowadzeniem dietoterapii warto wykonać badania, które chociaż częściowo podpowiedzą, jak tą terapię ukierunkować:

• homocysteina
• kwas foliowy
• witamina B12/ kwas metylomalonowy
• diaminooksydaza DAO
• diagnostyka w kierunku celiakii
• u kobiet poziom estrogenów
• oznaczenie antygenu Helicobacter pylori w kale
• jonogram
• aminotransferazy AST, ALT, fosfataza alkaliczna, GGTP
• albuminy
• profil lipidowy
• poziom insuliny i glukozy na czczo

Bibliografia:

1. Ansari B. i in. 2015. Association of Helicobacter pylori antibodies and severity of migraine attack. Iranian Journal of Neurology, 14(3):125-129.
2. Cámara-Lemarroy C.R. i in. 2016. Gastrointestinal disorders associated with migraine: A comprehensive review. World Journal of Gastroenterology, 22(36): 8149–8160.
3. Charles A. 2018. The pathophysiology of migraine: implications for clinical management. The Lancet. Neurology, 17(2):174-182.
4. Choudhary A.K. 2017. Neurophysiological symptoms and aspartame: What is the connection? Nutritional neuroscience, 21(5):306-316.
5. Fila M. i in. 2019. Is an „Epigenetic Diet” for Migraines Justified? The Case of Folate and DNA Methylation. Nutrients, 11(11):2763.
6. Gazerani P. 2020. Migraine and Diet. Nutrients, 12(6):1658.
7. Gross G. i in. 2019. Efficacy and safety of exogenous ketone bodies for preventive treatment of migraine: A study protocol for a single-centred, randomised, placebo-controlled, double-blind crossover trial. Trials, 20(1):61.
8. Kokavec A. 2016. Migraine: A disorder of metabolism? Medical Hypotheses. 97:117-130.
9. Lau C-I i in. 2014. Association between migraine and irritable bowel syndrome: a population-based retrospective cohort study. European Journal of Neurology, 21(9):1198-204.
10. Lorenzo D.C. i in. 2019. A ketogenic diet normalizes interictal cortical but not subcortical responsivity in migraineurs, BioMed Central Neurology, 19(1):136.
11. McDonald T.J.W., Cervenka M.C. 2018. Ketogenic diets for adult neurological disorders. Neurotherapeutics, 5(4):1018-1031.
12. McDonald T.J.W., Cervenka M.C. 2018. The expanding role of ketogenic diets in adult neurological disorders. Brain Sciences, 8(8):148
13. Nyholt D.R i in. 2017. D.R. Migrainomics – identifying brain and genetic markers of migraine. Nature reviews. Neurology, 3(12):725-741.
14. Pucci E. i in. 2005. Patients with headache and functional dyspepsia present meal-induced hypersensitivity of the stomach. The Journal of Headache and Pain, 6(4):223-226.
15. Yiannopoulou K.G. i in. 2007. Helicobacter pylori infection as an environmental risk factor for migraine without aura. The Journal of Headache and Pain, 8(6):329-333.

Artykuł Migrena a dieta i styl życia pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Zawsze należy zacząć od znalezienia przyczyny problemu, stąd pomysł na ten artykuł. Mam nadzieje, że dla wielu z Was okaże się pomocny. 

W artykule nie poruszam kwestii dotyczących wad genetycznych i anatomicznych układu pokarmowego i innych układów, które mogą powodować zaburzenia trawienia.

BÓL BRZUCHA NA DIECIE KETO- POTENCJALNE PRZYCZYNY

Niedostateczna ilość kwasu solnego

Porzucenie standardowego (mniej lub bardziej zdrowego) żywienie na poczet diety ketogenicznej wiąże się z dużą zmianą. Odrzucenie zbóż, żywności przetworzonej itp. na korzyść większej ilości warzyw, tłuszczu, mięsa, ryb, jaj teoretycznie powinno przynieść korzyści w postaci poprawy samopoczucia czy stanu zdrowia, ale nie zawsze tak jest. Zamiast pozytywnych odczuć, pojawiają się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: ból brzucha (często bardzo nasilony), wzdęcia, zaparcia, gazy, zmiany w konsystencji i częstości oddawania stolca, biegunki. Dotyczy to przeważnie osób, których dieta dotychczas bazowała głównie na przetworzonych węglowodanach, była uboga w tłuszcze i białko lub była dietą wegetariańską lub wegańską. Taki sposób odżywiania nie wymaga wydzielania dużej ilości kwasu solnego. Włączenie do diety z dnia na dzień większej ilości tłuszczu i pełnowartościowego białka może być problematyczne, ponieważ wydzielanie żołądkowe, pisząc kolokwialnie, nie jest to tego przyzwyczajone. 

Trochę o kwasie solnym…

Zarówno zgaga, wzdęcia, gazy, odbijanie, mdłości, jak i ból brzucha mogą być konsekwencją niskiej ilości kwasu solnego. 

Kwas solny jest jedną ze składowych soku żołądkowego. Nadaje sokowi żołądkowemu odczyn kwaśny, co powoduje denaturację i pęcznienie białek, ułatwiając ich trawienie przez proteazy żołądkowe, a następnie trzustkowe. Dlatego też niski poziom kwasu solnego powoduje zaburzenia w trawieniu produktów białkowych i zaburza trawienie ogółem. Jeśli na etapie żołądka pojawia się problem, możemy przyjąć, że dalsze procesy trawienne też nie będą przebiegać w pełni prawidłowo. 

Niski poziom kwasu solnego wiążę się również z zaburzeniem w wydzielaniu soli żółciowych, co z kolei upośledza trawienie tłuszczu, stąd bardzo często u osób na keto-adaptacji pojawia się biegunka tłuszczowa, a nawet nudności i wymioty. 

Zbyt niskie wydzielanie kwasu solnego powoduje również niskie wydzielanie enzymów trawiennych, niskie przyswajanie składników odżywczych (szczególnie witaminy B12), problemy z trawieniem węglowodanów czy przerost bakterii w jelicie cienkim. 

Po czym poznać, że to właśnie niedobór kwasu solnego jest przyczyną?

• uczucie ciężkości, mdłości, ból brzucha, niestrawność po produktach białkowych (mięso, ryby, jaja)
• odrzucenie od białka zwierzęcego niezwiązane z aspektem ideologicznym
• zgaga i refluks po posiłku
• wzdęcia, odbijanie i gazy 

W dłuższej perspektywie czasu do konsekwencji niedoboru kwasu solnego zalicza się m.in.

• anemię, niedobór żelaza i witamin z grupy B
• problemy z włosami, skórą, paznokciami 
• częste infekcje wirusowe, pasożytnicze, bakteryjne 
• problemy z pracą tarczycy 

Przyczyny niedostatecznej ilości kwasu solnego

• dieta uboga w białko pochodzenia zwierzęcego
• inhibitory pompy protonowej, czyli leki m.in. na zgagę czy refluks 
• stres
• ilość kwasu solnego spada wraz z wiekiem 

Jak sobie pomóc?

Bardzo często problem ustępuje samoistnie, ponieważ wydzielanie kwasu solnego zostaje dostosowane do stosowanej diety. Wówczas wszystkie negatywne objawy ze strony przewodu pokarmowego ustępują. Jeżeli jednak problem nie ustępuje warto wprowadzić kwas solny w postaci suplementu diety po uprzednim przedyskutowaniu tej kwestii z lekarzem lub dietetykiem. 

Ponadto osoby mające problemy trawienne wynikające właśnie z niedoboru kwasu solnego powinny wprowadzać docelową dla siebie ilość tłuszczu stopniowo. Głównym źródłem tłuszczu powinny być tłuszcze łatwostrawne- oliwa z oliwek, świeże masło, olej MCT.

Podczas posiłku warto dokładnie przeżuwać, jeść powoli i w spokoju, nie oglądać przy tym telewizji i nie korzystać z innych urządzeń elektronicznych. Kluczowym aspektem jest również redukcja stresu. 

Stres

Wysoki poziom stresu na co dzień i wprowadzenie dodatkowo drastycznych zmian w sposobie odżywiania mogą powodować dysregulację stężenia kortyzolu. Niektóre doniesienia wskazują, że ciągłe wahania w poziomie kortyzolu mogą być związane ze zwiększonym odczuwaniem bólu w okolicy jamy brzusznej.

Hormon uwalniający kortykotropinę również bierze udział w reakcji stresowej i jest prawdopodobnie głównym mediatorem działania stresu na układ trawienny- hamuje opróżnianie żołądka, pobudza perystaltykę okrężnicy i wywołuje hiperalgezję jelita, czyli stan, w którym reakcja bólowa jest niewspółmierna do bodźca.

Stres ponadto powoduje zaburzenia motoryki, przepuszczalności jelita i lokalnych procesów odpornościowych, co również może skutkować brakiem tolerancji na niektóre produkty spożywcze. 

Odwodnienie

Jedną z najczęstszych przyczyn bólu brzucha na diecie ketogenicznej jest niedostateczna podaż płynów. Podczas keto-adaptacji bardzo łatwo doprowadzić do odwodnienia organizmu, co może objawiać się upośledzonym trawieniem, bólem brzucha, ogólnym dyskomfortem, zaparciami i wzdęciami. 

Niedostateczna podaż błonnika pokarmowego 

Przejście na dietę ketogeniczną wiąże się ze znaczącym ograniczeniem węglowodanów, a co za tym idzie- często również błonnika pokarmowego. Dobrze zbilansowana dieta ketogeniczna, obfitująca w warzywa i niektóre owoce, powinna zawierać odpowiednią ilość błonnika (20-40g), również na keto-adaptacji, ale zdaję sobie sprawę, że wiele osób z tym dobrym zbilansowaniem diety ma nie lada problem. Drastyczna zmiany sposobu żywienia + niska podaż błonnika pokarmowego wiążą się bardzo często z negatywnymi zmianami we florze jelitowej, co ma swoje odzwierciedlenie nie tylko w zaburzeniach trawienia, ale i funkcjonowaniu całego organizmu. Jeżeli stosowana dieta ketogeniczna nie ma kontekstu medycznego, a raczej głównym wskazaniem jest profilaktyka lub utrata masy ciała- rezygnowanie z warzyw lub ograniczanie ich do minimum jest w moim odczuciu pozbawione sensu. 

Osoby na keto-adaptacji (bardzo obawiające się przekroczenia węgli :-)) mogą wspomóc się dodatkowo łupiną babki jajowatej czy siemieniem lnianym.

Substancje słodzące

Alkohole cukrowe, do których należą m.in. erytrytol i ksylitol mogą być przyczyną bólu brzucha. U niektórych osób nawet niewielka ilość tych słodzików powoduje efekt przeczyszczający oraz wzdęcia, dlatego warto wziąć ten aspekt pod uwagę szukając przyczyn dolegliwości.

Nietolerancje pokarmowe

Przechodząc na dietę ketogeniczną wiele osób zaczyna jadać o wiele różnorodnej niż dotychczas. I pomimo tego, że dieta wydaje się być zdrowa, wysokoodżywcza, składająca się z dobrej jakości produktów, pojawiają się bóle brzucha, wzdęcia i ogólny dyskomfort. Przyczyną mogą być zaburzenia procesów tolerancji na niektóre produkty, które dały się zauważyć dopiero po zmianie sposobu żywienia i wprowadzaniu nowych produktów, szczególnie jeśli dotychczasowa dieta była monotonna, pełna żywności przetworzonej i niedoborowa. Do przyczyn pojawienia się braku tolerancji na niektóre produkty spożywcze możemy zaliczyć:

• zmniejszoną ekspozycję na drobnoustroje (nadmiernie higieniczny tryb życia)
• wysokie spożycie kwasów omega-6 
• niskie spożycie kwasów omega-3 
• niskie spożycie tłuszczów pochodzenia zwierzęcego 
• niedobór witaminy D3
• nadmierne przyjmowanie antybiotyków
• dysbioza jelitowa
• infekcje bakteryjne, wirusowe, pasożyty
• stres
• palenie papierosów
• nieprawidłowe trawienie białek związane z przyjmowaniem leków podnoszących pH soku żołądkowego
• niedobory hormonów tarczycy
• wahania poziomu estrogenów u kobiet
• niestabilny poziom glukozy we krwi
• problemy z wątrobą

Każdy produkt może być problematyczny, ale do najczęstszych nietolerowanych produktów na na diecie ketogenicznej należą:

• nabiał
• jaja
• alkohol
• produkty bogate w histaminę
• salicylany

Jak rozpoznać, że przyczyną bólu brzucha na diecie ketogenicznej są właśnie nietolerancje pokarmowe? Poza problemami trawiennymi możemy odczuwać zmęczenie, niepohamowaną ochotę na zakazane produkty, bóle głowy. Ponadto często współwystępują problemy ze snem, bóle mięśni, problemy skórne, podkrążone oczy i retencja wody. 

Czy w takim razie wykonanie popularnego testu na nietolerancje pokarmowe pomoże rozwiązać problem? Nie, ponieważ badania potwierdzające skuteczność tych testów są słabej jakości. Dieta eliminacyjna na podstawie wyników testów na nietolerancje pokarmowe nie wpływa w żaden sposób na poprawę tolerancji doustnej, ponieważ nie ma wpływu na przyczyny problemów pokarmowych. W celu poprawy tolerancji doustnej należy zadbać o funkcjonowanie całego organizmu, czyli wprowadzić w życie poniższe zasady.

BÓL BRZUCHA NA DIECIE KETO- CO NAJLEPIEJ ZROBIĆ?

• odpowiednio się nawadniać
• wprowadzić dietę przeciwzapalną z odpowiednią ilością kwasów omega-3 i odpowiednio niską podażą kwasów omega-6
• sprawdzić poziom witaminy D3 i włączyć odpowiednią suplementację
• zadbać o różnorodność flory bakteryjnej poprzez odpowiednią podaż błonnika pokarmowego, włączenie kiszonek i ewentualnie probiotykoterapii
• w miarę możliwości zredukować stres, wprowadzić techniki relaksacyjne
• wprowadzić aktywność fizyczną
• rzucić palenie
• poprawić trawienie wprowadzając np. enzymy trawienne
• dokładnie przeżuwać pokarm, celebrować posiłek, nie skupiać się na innych aspektach jedząc posiłek
• sprawdzić poziom hormonów tarczycy i hormonów płciowych i podjąć w związku z tym odpowiednie działania terapeutyczne
• wesprzeć funkcjonowanie wątroby poprzez odpowiedni dobór produktów i suplementację 

Powyższe działania warto wprowadzić w życie niezależnie od przyczyn pojawienia się dolegliwości trawiennych. Z pewnością nie wykluczają się one wzajemnie z dietę ketogeniczną. 

Jeżeli uważasz, że Twój ból brzucha na diecie keto nie jest związany z żadną wymienioną przeze mnie przyczyną, koniecznie podziel się swoimi obserwacjami w komentarzu.

Bibliografia

1. Wielka Interna Gastroenterologia (2019) pod redakcją prof. dr hab. n. med. Andrzeja Dąbrowskiego
2. Obserwacje własne

Artykuł Ból brzucha na diecie keto pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.