Lipoedema – choroby współistniejące występujące najczęściej

Do najczęściej opisywanych zaburzeń współwystępujących z lipoedemą, zgodnie z omawianą publikacją, należą przede wszystkim:

Wiotkość więzadłowa / hipermobilność stawów – 95,8%

W dużej kohorcie Simarro Blasco i wsp. cechy określane jako zespół wiotkości więzadłowej występowały u 95,8% pacjentek.

Lipoedema wiąże się ze zmianami w tkance łącznej i jej macierzy zewnątrzkomórkowej. Może to częściowo tłumaczyć, dlaczego u części kobiet występują również problemy związane z wiotkością tkanek.

Co ciekawe w badaniu Fiengo i Sbarbati, 2025 około 60% zgłosiło hipermobilność stawów już w dzieciństwie.

Przewlekła choroba żylna – 71,9-86,2%

W jednej z omawianych kohort przewlekła choroba żylna występowała u 71,9%, a w szwajcarskim ośrodku referencyjnym – u 86,2% pacjentów.

W lipoedemie obserwuje się zmiany w mikrokrążeniu i tkance łącznej. Mogą one wpływać na pracę małych naczyń i przepływ płynów w tkankach.

U części pacjentek występują również zaburzenia odpływu limfy.

Niedobór witaminy D – 84,6%

W kohorcie Patton i wsp. niedobór witaminy D stwierdzono u 84,6% pacjentek.

Przyczyna tak częstego niedoboru nie jest znana. Jedną z hipotez jest możliwość, że zmieniona tkanka tłuszczowa inaczej magazynuje lub metabolizuje witaminę D.

Zaburzenia funkcji jajników – 76%

W kohorcie Simarro Blasco i wsp. zaburzenia funkcji jajników o charakterze zapalnym występowały u 76% pacjentek. W innych badaniach opisywano również zaburzenia cyklu miesiączkowego oraz PMOS (dawniej PCOS – zespół policystycznych jajników).

Lipoedema może mieć związek z regulacją hormonalną i działaniem hormonów steroidowych.

Jedną z hipotez jest to, że zmieniona tkanka łączna i jej mikrośrodowisko mogą inaczej reagować na sygnały hormonalne.

Objawy depresyjne – 59-64%

W omawianych badaniach szwajcarskich i polskich objawy depresyjne zgłaszało 59–64% kobiet z lipoedemą. W innej kohorcie depresję kliniczną stwierdzano u 25,5% pacjentek.

Przewlekły ból, ograniczenia ruchowe i wpływ choroby na codzienne życie mogą znacząco obciążać psychicznie.

Nie oznacza to jednak, że depresja jest bezpośrednim objawem biologicznego mechanizmu lipoedemy.

Problemy z tarczycą – 59,5%

Patologię tarczycy odnotowano u 59,5% pacjentek w jednej z omawianych kohort.

Ważne: nie oznacza to, że 59,5% kobiet miało niedoczynność tarczycy. W badanej grupie często obserwowano zmiany strukturalne tarczycy, m.in. guzki.

Hormony tarczycy wpływają na metabolizm i funkcjonowanie wielu tkanek. Możliwe są więc pewne zależności między regulacją hormonalną a lipoedemą.

Nie ma jednak obecnie dowodów, że choroby tarczycy powodują lipoedemę.

Zaburzenia w pracy układu pokarmowego

W badaniach omawianych w przeglądzie często pojawiały się również dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. W jednej z dużych kohort aż 99% pacjentek spełniało kryteria sugerujące zwiększoną przepuszczalność jelit.

Ważne: nie oznacza to, że u 99% kobiet potwierdzono „nieszczelne jelita”. Była to ocena oparta na objawach i kryteriach kwestionariuszowych, a nie bezpośrednie badanie przepuszczalności bariery jelitowej.

Jedną z hipotez jest związek między zmianami w tkance łącznej, mikrośrodowisku tkanki i regulacji odpowiedzi zapalnej a funkcjonowaniem bariery jelitowej.

Nie wiemy jednak, czy zaburzenia jelitowe są częścią mechanizmu lipoedemy, jej konsekwencją, czy po prostu często współwystępują z chorobą.

Lipoedema a choroby współistniejące – podsumowanie

Współwystępowanie lipoedemy z zaburzeniami dotyczącymi różnych układów organizmu pokazuje, jak ważne jest indywidualne podejście do każdej pacjentki. Rozpoznanie i leczenie nie powinny ograniczać się wyłącznie do zmian w obrębie kończyn, lecz uwzględniać również inne zgłaszane objawy oraz potencjalne choroby współistniejące.

Takie całościowe spojrzenie może pomóc lepiej zrozumieć potrzeby pacjentki i trafniej zaplanować dalszą diagnostykę oraz postępowanie terapeutyczne.

A jeśli jesteś zainteresowana kompleksowym wsparciem, uwzględniającym wszystkie czynniki, które mogą wpływać na lipoedemę zapraszam do odsłuchania mojego webinaru Lipoedema – dieta i suplementacja.

Artykuł Lipoedema a choroby współistniejące – jakie zaburzenia mogą jej towarzyszyć? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Jeżeli chorujesz na Hashimoto, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń, zespół Sjögrena, stwardnienie rozsiane czy inną chorobę autoimmunologiczną, warto spojrzeć na suplementy na odporność nieco inaczej. W Twoim przypadku celem niekoniecznie powinno być po prostu pobudzanie układu immunologicznego.

Silniejsza odporność nie zawsze oznacza lepszą odporność

Choroby autoimmunologiczne nie wynikają z tego, że układ odpornościowy jest za słaby. Problem polega na tym, że układ immunologiczny nieprawidłowo rozpoznaje własne tkanki jako zagrożenie i uruchamia przeciwko nim odpowiedź immunologiczną.

Dlatego w niektórych sytuacjach dodatkowe pobudzanie określonych elementów odpowiedzi immunologicznej może być niepożądane. I właśnie dlatego przy chorobach autoimmunologicznych warto zachować ostrożność wobec suplementów określanych jako immunostymulujące.

Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba z chorobą autoimmunologiczną po zastosowaniu takiego suplementu doświadczy zaostrzenia choroby. Dane dotyczące wielu preparatów są ograniczone, a ich działanie zależy między innymi od dawki, czasu stosowania, konkretnej choroby autoimmunologicznej, aktywności choroby oraz przyjmowanych leków. Bardziej właściwe jest więc mówienie o potencjalnym ryzyku i konieczności ostrożności niż o tym, że dany składnik na pewno zaostrzy chorobę.

Jakie suplementy w chorobach autoimmunologicznych mogą nasilać objawy?

Echinacea, czyli jeżówka

Jeżówka jest jednym z klasycznych składników preparatów stosowanych w celu wspierania odporności. Może wpływać na aktywność między innymi monocytów, makrofagów i komórek NK oraz modulować produkcję cytokin. Jest jednym z najsilniejszych roślinnych stymulatorów układu odpornościowego , czyli immunostymulatorów. Z racji naprawdę silnego działania stymulującego układ odpornościowy nie jest zalecana w chorobach autoimmunologicznych.

Ashwagandha

Ashwagandha jest obecnie bardzo popularnym suplementem. Stosuje się ją między innymi w kontekście stresu, snu, samopoczucia czy wydolności. Jednocześnie związki zawarte w ashwagandzie mogą wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego, aktywność komórek immunologicznych oraz produkcję cytokin.

Dlatego przy chorobach autoimmunologicznych zachowałabym ostrożność. To, że dany składnik może mieć korzystne działanie w jednym obszarze, nie oznacza automatycznie, że będzie odpowiedni przy każdej chorobie i w każdej sytuacji.

Astragalus, czyli traganek

Traganek jest kolejnym składnikiem kojarzonym ze wsparciem odporności. Może wpływać na aktywność komórek układu immunologicznego oraz szlaki związane z produkcją cytokin.

Jeżeli mamy chorobę, w której układ immunologiczny jest nieprawidłowo aktywowany, traganek może działać jeszcze bardziej pobudzająco na układ odpornościowy, a tym samym nasilać objawy.

Spirulina

Spirulina może wpływać na aktywność makrofagów i komórek NK oraz na produkcję różnych cytokin, między innymi IL-6, TNF-α czy IFN-γ. Nie oznacza to, że spirulina jest zakazana przy każdej chorobie autoimmunologicznej. Oznacza natomiast, że warto uwzględnić jej potencjalny wpływ immunologiczny.

Chlorella

Chlorella również może wpływać na aktywność komórek układu odpornościowego oraz produkcję cytokin. Dlatego przy chorobach autoimmunologicznych nie powinna być traktowana jako automatycznie bezpieczny dodatek tylko dlatego, że jest naturalna i często przedstawiana jako produkt oczyszczający. A tym działaniem oczyszczającym też bym polemizowała 🙂

Lucerna

Lucerna jest szczególnie interesującym przykładem. Zawiera między innymi L-kanawaninę, aminokwas, który może wpływać na aktywność limfocytów oraz produkcję przeciwciał.

To jeden z powodów, dla których osoby z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi powinny zachować szczególną ostrożność wobec preparatów zawierających lucernę. W tym przypadku również nie chodzi o stwierdzenie, że każdy kontakt z lucerną doprowadzi do zaostrzenia choroby, ale o świadomość jej potencjalnego wpływu na układ immunologiczny.

Żeń-szeń

Żeń-szeń może modulować aktywność limfocytów, makrofagów i komórek NK oraz wpływać na produkcję cytokin. Ponownie pojawia się tutaj bardzo ważne słowo: modulacja.

Jego wpływ na układ immunologiczny nie jest sam w sobie ani dobry, ani zły. Znaczenie ma to, co dokładnie chcemy osiągnąć i w jakim stanie znajduje się układ odpornościowy danej osoby w momencie suplementacji. Dlatego żeń-szeń nie jest zakazany, ale jeżeli decydujesz się na suplementacje, warto obserwować reakcje organizmu.

Czarny bez

Czarny bez jest bardzo popularnym składnikiem preparatów stosowanych w sezonie jesienno-zimowym. Zawarte w nim związki, w tym polisacharydy, mogą wpływać na aktywność komórek odpornościowych, między innymi komórek dendrytycznych i limfocytów T, a także na produkcję cytokin.

I chciałabym podkreślić, że problematyczne mogą być przede wszystkim suplementy zawierające wyciąg z czarnego bzu (nie herbatka czy domowy sok).

Aloes

Aloes ma słabsze działanie immunologiczne niż część wymienionych wcześniej substancji, ale zawarte w nim polisacharydy również mogą wpływać na aktywność makrofagów i innych elementów układu odpornościowego.

Nie jest to więc składnik, który automatycznie należy wykluczyć przy każdej chorobie autoimmunologicznej. Warto jednak pamiętać, że również suplementy zawierające aloes mogą mieć działanie biologiczne i powinny być oceniane w kontekście konkretnej osoby.

A co z mieszankami na odporność?

Tutaj zachowałabym szczególną ostrożność. Jeden produkt może zawierać jednocześnie echinaceę, astragalus, żeń-szeń, czarny bez, cynk, witaminę C oraz kilka innych ekstraktów roślinnych. W efekcie nie stosujemy jednego składnika, ale kilka substancji, które mogą wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego.

Im więcej składników znajduje się w preparacie, tym trudniej ocenić, który z nich odpowiada za konkretny efekt albo ewentualne działanie niepożądane.

Dlaczego przy autoimmunologii nie zawsze chcemy wzmacniać odporność?

Można wyobrazić sobie układ odpornościowy jako system bezpieczeństwa. Jeżeli system jest zbyt słaby i nie reaguje prawidłowo na rzeczywiste zagrożenie, chcemy poprawić jego funkcjonowanie. Jeżeli jednak system reaguje niewłaściwie i zaczyna atakować własne tkanki, rozwiązaniem niekoniecznie będzie ustawienie go na jeszcze większą czułość.

Dlatego w chorobach autoimmunologicznych bardziej trafne jest myślenie, jak wspierać prawidłową regulację odpowiedzi immunologicznej. I właśnie tutaj pojawia się pojęcie immunomodulacji.

Immunostymulacja a immunomodulacja

To dwa pojęcia, które bardzo często są wrzucane do jednego worka. Immunostymulacja oznacza pobudzanie określonych elementów odpowiedzi immunologicznej. Immunomodulacja jest pojęciem szerszym i odnosi się do wpływania na funkcjonowanie układu odpornościowego oraz regulowania jego odpowiedzi.

Dlatego przy chorobach autoimmunologicznych niekoniecznie szukamy produktu, który najmocniej pobudzi odporność. W zależności od konkretnej choroby możemy być bardziej zainteresowani regulacją procesów zapalnych, uzupełnieniem niedoborów żywieniowych i wspieraniem prawidłowego funkcjonowania organizmu niż dodatkowym pobudzaniem układu immunologicznego.

Co więc może być lepszym kierunkiem?

W zależności od choroby, wyników badań, diety i stosowanych leków można rozważać między innymi kwasy omega-3, witaminę D3, kurkuminę, magnez, selen, EGCG, kwercetynę czy boswellię.

Kwasy omega-3 są często analizowane w kontekście regulacji procesów zapalnych i mogą być elementem wsparcia żywieniowego. Witamina D3 ma natomiast znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy występuje jej niedobór lub poziom wymaga uzupełnienia.

Kurkumina jest badana przede wszystkim pod kątem wpływu na szlaki związane z procesami zapalnymi. Magnez może być wartościowym elementem suplementacji, jeżeli występuje niedostateczna podaż lub zwiększone zapotrzebowanie. Selen ma znaczenie między innymi dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy, ale tutaj również obowiązuje zasada, że więcej nie znaczy lepiej.

EGCG, czyli galusan epigallokatechiny obecny przede wszystkim w zielonej herbacie, jest badany pod kątem różnych mechanizmów związanych ze stanem zapalnym i stresem oksydacyjnym. Kwercetyna jest kolejnym związkiem roślinnym, który wykazuje działanie biologiczne i jest analizowany między innymi w kontekście procesów zapalnych. Ekstrakty z boswellii również są badane przede wszystkim w kontekście procesów zapalnych.

Autoimmunologia nie jest jedną chorobą

To bardzo ważne, ponieważ często mówimy o chorobach autoimmunologicznych tak, jakby wszystkie działały według dokładnie tego samego mechanizmu. Hashimoto to nie RZS. RZS to nie toczeń. Toczeń to nie zespół Sjögrena, a SM to nie nieswoiste zapalenie jelit. Różne choroby mają różne mechanizmy, różną aktywność zapalną i różne sposoby leczenia.

Dlatego ten sam suplement może być sensowny w jednej sytuacji, a niepotrzebny albo niewskazany w innej. Do tego dochodzą interakcje z lekami. Jeżeli przyjmujesz leki immunosupresyjne, przeciwkrzepliwe, hormonalne, leki na tarczycę albo inne leczenie przewlekłe, suplementację trzeba oceniać w szerszym kontekście.

Materiał ma charakter edukacyjny. Przy chorobie autoimmunologicznej suplementację warto dopasować indywidualnie do rozpoznania, aktywności choroby, wyników badań, diety i stosowanego leczenia.

Bibliografia:

1. Bax C.E. i in. 2023. Herbal supplement Spirulina stimulates inflammatory cytokine production in patients with dermatomyositis in vitro. iScience, 28;26(11):108355.
2. Ramachandran A. i in. 2022. A Plausible Association Between the Use of Elderberry and Autoimmune Hepatitis. Cureus, 18;14(4):e24250.
3. Bax C.E. i in. 2021. The effects of immunostimulatory herbal supplements on autoimmune skin diseases. Journal of the American Academy of Dermatology, 84(4):1051-1058.
4. Ramachandran A. i in. 2022. Frequency of immunostimulatory herbal supplement use among patients with autoimmune skin disease. Journal of the American Academy of Dermatology, 87(5):1093-1095.
5. Hassen G. i in. 2022. Clinical Implications of Herbal Supplements in Conventional Medical Practice: A US Perspective. Cureus, 14(7):e26893.
6. https://www.nccih.nih.gov/

Artykuł Suplementy, które mogą nasilać objawy chorób autoimmunologicznych pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Jedną z najnowszych hipotez jest możliwy udział mastocytów i histaminy w mechanizmie powstawania lub nasilania bólu.

Dlaczego zainteresowano się mastocytami w lipoedemie?

Mastocyty są komórkami układu odpornościowego, które znajdują się m.in. w tkance łącznej, w pobliżu naczyń krwionośnych i nerwów. Mogą uwalniać wiele biologicznie aktywnych substancji, w tym histaminę.

Histamina kojarzona jest przede wszystkim z reakcjami alergicznymi, ale jej działanie jest znacznie szersze. Może wpływać m.in. na przepuszczalność naczyń, procesy zapalne oraz funkcjonowanie nerwów czuciowych.

W jednym z badań dotyczących lipoedemy stwierdzono podwyższone poziomy histaminy i jej metabolitów w tkance podskórnej osób z lipoedemą. W niewielkiej części badania zastosowano również sodium cromoglycate – substancję stabilizującą mastocyty. Po jej zastosowaniu poziom histaminy w badanej tkance się zmniejszył. To interesująca obserwacja, ale trzeba zachować ostrożność w wyciąganiu wniosków, ponieważ było to małe badanie pilotażowe.

Co ma z tym wspólnego ból nóg w lipoedemie?

Jeszcze ciekawszy jest związek z badaniami nad czuciem. U kobiet z lipoedemą zaobserwowano specyficzny profil odpowiedzi na bodźce mechaniczne. W zajętych obszarach występował m.in. niższy próg bólu przy ucisku oraz wyższy próg odczuwania wibracji.

Autor najnowszej hipotezy dotyczącej mastocytów proponuje, że jednym z możliwych mechanizmów takiego obrazu może być wpływ histaminy i innych mediatorów uwalnianych przez mastocyty na lokalne nerwy czuciowe. To nadal jednak tylko hipoteza.

Czy w takim razie dieta dieta niskohistaminowa może mieć znaczenie w lipoedemie?

Jeżeli częścią problemu jest lokalne środowisko zapalne tkanki związane m.in. z histaminą, to naturalne jest pytanie: czy dieta niskohistaminowa mogłaby się tu sprawdzić?

Mamy pilotażowe dane wskazujące na zwiększone poziomy histaminy i jej metabolitów w tkance oraz zmniejszenie histaminy po zastosowaniu sodium cromoglycate. Ale dieta niskohistaminowa działa na innym poziomie. Jej celem jest ograniczenie podaży histaminy z pożywieniem i potencjalnie zmniejszenie całkowitego obciążenia histaminą. Nie oznacza to automatycznie, że zmniejszy aktywność mastocytów w tkance.

Dlatego na tą chwilę myślę, że to zbędne eliminacje. Ale czekam na rozwój wydarzeń 🙂

Kwercetyna stabilizuje mastocyty w lipoedemie?

W tym miejscu pojawia się bardzo interesujący, choć na razie hipotetyczny, wątek. Kwercetyna jest polifenolem występującym naturalnie m.in. w cebuli, jabłkach i kaparach. W badaniach laboratoryjnych wykazywała zdolność do ograniczania uwalniania przez mastocyty histaminy oraz innych mediatorów zapalnych. W badaniach na ludzkich mastocytach obserwowano również wpływ kwercetyny na uwalnianie m.in. IL-6, IL-8 i TNF.

To jednak ważne rozróżnienie: mamy dane dotyczące wpływu kwercetyny na mastocyty, ale nie mamy obecnie dobrego badania klinicznego pokazującego, że suplementacja kwercetyną jest skuteczna w samej lipoedemie. Niemniej biorąc pod uwagę powyższe, suplementacja kwercetyną może być obiecującym wsparciem terapii, choć póki co to są tylko moje rozmyślania, niepoparte badaniami.

Co możemy powiedzieć dzisiaj?

Obecny stan wiedzy pozwala postawić kilka interesujących pytań.

• Czy u części kobiet z lipoedemą występuje zwiększona aktywność mastocytów?
• Czy histamina może być jednym z mediatorów odpowiedzialnych za charakterystyczny ból i nadwrażliwość tkanek?
• Czy istnieją różne biologiczne endotypy lipoedemy, w których u jednych osób większą rolę odgrywają mechanizmy naczyniowe i włóknienie, a u innych neuroimmunologia i mastocyty?
• I wreszcie: czy sposób żywienia może wpływać na te mechanizmy?

Na te pytania nie znamy jeszcze odpowiedzi. I właśnie dlatego ta hipoteza jest interesująca – wskazuje konkretny mechanizm, który można badać.

W przyszłości być może odejdziemy od myślenia o lipoedemie jako o jednej chorobie przebiegającej identycznie u każdej kobiety. Możliwe, że lepiej będzie mówić o różnych mechanizmach biologicznych, czyli endotypach, które mogą wymagać nieco innego podejścia terapeutycznego i żywieniowego.

Na razie pozostaje to hipotezą. Ale jest to hipoteza, której zdecydowanie warto się przyglądać.

I na zakończenie, żeby jeszcze bardziej utrudnić temat – kilka słów o estrogenach 🙂

Estrogeny i mastocyty w lipoedemie – możliwe połączenie

Nie bez znaczenia może być również wpływ hormonów płciowych. Mastocyty posiadają receptory dla estrogenów, a badania laboratoryjne pokazują, że estradiol może modulować ich aktywność, a w określonych warunkach nasilać degranulację i uwalnianie m.in. histaminy.

Jest to szczególnie interesujące w kontekście lipoedemy, której rozwój i objawy wyraźnie wiążą się z okresami zmian hormonalnych. Nie oznacza to jednak, że estrogen „uruchamia” mastocyty u każdej kobiety ani że jest przyczyną lipoedemy. Możliwe jest natomiast, że u części osób wrażliwość mastocytów na sygnały hormonalne może być jednym z elementów bardziej złożonego mechanizmu choroby.

Dziękuję za uwagę!

I zapraszam Cię również na moje autorskie szkolenie Lipoedema – dieta i suplementacja. Stworzone dla osób, które chcą lepiej zrozumieć lipoedemę i świadomie podejść do tematu żywienia i suplementacji. To praktyczny przewodnik, który daje narzędzia potrzebne, aby odzyskać niezależność i poczucie kontroli nad własnym zdrowiem.

Bibliografia:

1. Amato A.C.M. 2026. An Adipose Mast-Cell Activation and Type-2 Orchestration Endotype of Lipedema: A Testable Neuroimmune Framework – preprint; dostęp
2. Boneti G. i in. 2023. Targeting Mast Cells: Sodium Cromoglycate as a Possible Treatment of Lipedema. La Clinica terapeutica, 174(Suppl 2(6)):256-262.
3. Weng Z. i in. 2012. Quercetin is more effective than cromolyn in blocking human mast cell cytokine release and inhibits contact dermatitis and photosensitivity in humans. Public Library of Science, 7(3):e33805.
4. Dinnendahl R. i in. 2024. Non-obese lipedema patients show a distinctly altered quantitative sensory testing profile with high diagnostic potential. International Association for the Study of Pain, 11;9(3):e1155.
5. Cifarelli V. i in. 2025. Adipose Tissue Biology and Effect of Weight Loss in Women With Lipedema. Diabetes, 1;74(3):308-319.

Artykuł Mastocyty i histamina w lipoedemie pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Przewlekłe zaparcia są powszechnym, a jednocześnie trudnym do rozwiązania problemem zdrowotnym, który może znacząco obniżać jakość życia. Częstość ich występowania wzrasta wraz z wiekiem – szacuje się, że po 65. roku życia dotykają około 20-30% osób. Zaparcia występują również częściej u kobiet, które zmagają się z nimi nawet 2-3 razy częściej niż mężczyźni.

Zgodnie z Kryteriami Rzymskimi IV rozpoznanie zaparć czynnościowych wymaga występowania przez co najmniej 3 miesiące minimum dwóch z poniższych objawów podczas co najmniej 25% wypróżnień:

• nasilone parcie podczas defekacji
• twardy lub grudkowaty stolec
• uczucie niepełnego wypróżnienia
• uczucie przeszkody lub blokady w odbytnicy bądź odbycie
• konieczność ręcznego wspomagania wydalania stolca
• mniej niż trzy spontaniczne wypróżnienia tygodniowo

W diagnostyce zaparć niezwykle ważne jest wykluczenie poważnych chorób przewodu pokarmowego, takich jak nowotwory jelita grubego, niedrożność przewodu pokarmowego czy nieswoiste choroby zapalne jelit, w tym choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Dopiero po wykluczeniu przyczyn organicznych można rozważać rozpoznanie zaparć czynnościowych.

Zaparcia czynnościowe są związane przede wszystkim z zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego i nieprawidłową koordynacją procesu wypróżniania, a nie ze zmianami strukturalnymi w obrębie jelit. Wyróżnia się dwa główne mechanizmy odpowiedzialne za ich rozwój:

• spowolnienie pasażu jelitowego, prowadzące do rzadszego oddawania stolca
• zaburzenia koordynacji mięśni dna miednicy, odbytnicy i odbytu podczas defekacji przy prawidłowym czasie pasażu jelitowego

Jak przebiega prawidłowe wypróżnienie?

Proces wypróżniania jest złożonym mechanizmem kontrolowanym zarówno przez autonomiczny układ nerwowy, odpowiedzialny za funkcje niezależne od naszej woli, jak i przez układ somatyczny, który umożliwia świadomą kontrolę mięśni zaangażowanych w defekację.

Na prawidłowe wydalanie stolca wpływają przede wszystkim:

• objętość i konsystencja stolca
• aktywność perystaltyczna jelita grubego
• prawidłowe funkcjonowanie mięśni i nerwów odbytnicy oraz odbytu
• budowa anatomiczna jelita grubego i odbytu

Stolec człowieka składa się średnio w około 75% z wody, natomiast pozostałe 25% stanowią składniki stałe, takie jak bakterie jelitowe, niestrawione resztki pokarmowe, złuszczone komórki nabłonka oraz substancje nieorganiczne.

Prawidłowy czas pasażu jelitowego, czyli czas potrzebny na przemieszczenie się treści pokarmowej przez przewód pokarmowy od momentu spożycia do wydalenia, wynosi średnio od 30 do 40 godzin. Im dłużej treść pokarmowa pozostaje w jelicie grubym, tym więcej wody zostaje z niej wchłonięte, a stolec staje się bardziej zbity i trudniejszy do wydalenia.

Bristolska skala uformowania stolca

W 1992 roku badacze z Uniwersytetu w Bristolu opracowali Bristolską Skalę Uformowania Stolca (Bristol Stool Form Scale), która do dziś jest jednym z najczęściej wykorzystywanych narzędzi oceny pracy jelit.

Skala dzieli stolec na siedem typów różniących się kształtem i konsystencją:

Typ 1 – pojedyncze, twarde grudki przypominające orzechy, trudne do wydalenia.

Typ 2 – stolec o wydłużonym kształcie, ale wyraźnie grudkowaty.

Typ 3 – stolec o wydłużonym kształcie z pęknięciami na powierzchni.

Typ 4 – stolec gładki, miękki, wydłużony; uznawany za najbardziej prawidłowy.

Typ 5 – miękkie kawałki stolca o wyraźnych krawędziach, łatwe do wydalenia.

Typ 6 – luźne, postrzępione fragmenty stolca o papkowatej konsystencji.

Typ 7 – stolec całkowicie wodnisty, pozbawiony elementów stałych.

Typy 1 i 2 najczęściej wskazują na zaparcia i wydłużony czas pasażu jelitowego. Typy 3 i 4 są uznawane za najbardziej prawidłowe. Natomiast typy 6 i 7 mogą świadczyć o przyspieszonym pasażu jelitowym lub biegunce.

Źródło grafiki.

Przyczyny zaparć

Patogeneza zaparć jest złożona i wieloczynnikowa. Na rozwój zaburzeń wypróżniania mogą wpływać zarówno czynniki związane ze stylem życia i dietą, jak i choroby przewlekłe, stosowane leki czy zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego. W praktyce rzadko można wskazać jedną, konkretną przyczynę problemu. Najczęściej zaparcia są wynikiem współwystępowania kilku czynników, które wzajemnie się nasilają.

Niedostateczna podaż płynów

Jednym z pierwszych elementów, które należy przeanalizować w przypadku przewlekłych zaparć, jest stopień nawodnienia organizmu.

Woda odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej konsystencji stolca oraz sprawnego pasażu jelitowego. Gdy organizm otrzymuje zbyt mało płynów, zwiększa się zwrotne wchłanianie wody w jelicie grubym, przez co stolec staje się bardziej suchy, twardy i trudniejszy do wydalenia.

Niedostateczne nawodnienie może również wpływać na osłabienie perystaltyki jelit, czyli rytmicznych skurczów mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie treści pokarmowej wzdłuż przewodu pokarmowego. Wolniejszy pasaż dodatkowo zwiększa utratę wody ze stolca, pogłębiając problem.

W niektórych przypadkach odwodnieniu mogą towarzyszyć również zaburzenia gospodarki elektrolitowej, które negatywnie wpływają na funkcjonowanie mięśni oraz układu nerwowego kontrolującego pracę jelit.

Objawy mogące sugerować niedostateczne nawodnienie obejmują:

• wzmożone pragnienie
• ciemne zabarwienie moczu
• suchość skóry i błon śluzowych
• uczucie zmęczenia
• obniżoną wydolność fizyczną i psychiczną

Niska podaż błonnika pokarmowego

Dieta uboga w błonnik należy do najczęstszych przyczyn przewlekłych zaparć.

Błonnik nie jest trawiony ani wchłaniany w przewodzie pokarmowym, jednak pełni szereg funkcji niezbędnych dla prawidłowej pracy jelit. Zwiększa objętość mas kałowych, poprawia ich uwodnienie, stymuluje perystaltykę oraz stanowi pożywkę dla mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy.

Dobowe spożycie błonnika powinno wynosić około 25-35 g, choć u niektórych osób korzystne może być spożywanie większych ilości.

Błonnik rozpuszczalny

Błonnik rozpuszczalny tworzy w kontakcie z wodą żelową strukturę, która zwiększa uwodnienie stolca i ułatwia jego przesuwanie przez jelita.

Jest również fermentowany przez bakterie jelitowe, co prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), takich jak maślan, propionian i octan. Związki te biorą udział w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania bariery jelitowej, regulacji odpowiedzi immunologicznej oraz motoryki przewodu pokarmowego.

Błonnik nierozpuszczalny

Błonnik nierozpuszczalny nie rozpuszcza się w wodzie i w niewielkim stopniu podlega fermentacji bakteryjnej. Jego główną funkcją jest zwiększanie objętości treści jelitowej oraz mechaniczne pobudzanie perystaltyki. Dzięki temu przyspiesza pasaż jelitowy i wspomaga regularne wypróżnienia.

Choć odpowiednia podaż błonnika jest niezwykle ważna, należy pamiętać, że jego gwałtowne zwiększenie bez jednoczesnego zwiększenia podaży płynów może nasilać wzdęcia, dyskomfort oraz zaparcia.

Inne nieprawidłowości żywieniowe

Nieregularne spożywanie posiłków

Regularne spożywanie posiłków wspomaga fizjologiczne odruchy przewodu pokarmowego, w tym odruch żołądkowo-okrężniczy, który pobudza aktywność jelita grubego po jedzeniu.

Nieregularne jedzenie może zaburzać naturalny rytm pracy przewodu pokarmowego i sprzyjać występowaniu zaparć.

Dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną

Produkty wysoko przetworzone zwykle zawierają niewielkie ilości błonnika, natomiast często są bogate w cukry proste, tłuszcze nasycone, sól oraz dodatki technologiczne.

Ich nadmierne spożycie może negatywnie wpływać na skład mikrobioty jelitowej, zwiększać stan zapalny o niskim nasileniu oraz zaburzać prawidłową pracę przewodu pokarmowego.

Nadmierne spożycie cukrów prostych

Dieta bogata w słodycze, słodkie napoje i wysoko przetworzone produkty może sprzyjać niekorzystnym zmianom w składzie mikrobioty jelitowej oraz zaburzeniom metabolicznym, które pośrednio mogą wpływać na motorykę przewodu pokarmowego.

Duża ilość mięsa przy niskiej podaży produktów roślinnych

Samo spożywanie mięsa nie jest bezpośrednią przyczyną zaparć. Problem pojawia się najczęściej wtedy, gdy produkty pochodzenia zwierzęcego wypierają z diety warzywa, owoce, rośliny strączkowe i pełnoziarniste źródła błonnika.

Taki model żywienia prowadzi do obniżenia podaży błonnika i może zwiększać ryzyko zaburzeń pracy jelit.

Brak aktywności fizycznej

Regularna aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia zaparć.

Ruch wpływa korzystnie na pracę przewodu pokarmowego poprzez:

• stymulację perystaltyki jelit
• skrócenie czasu pasażu jelitowego
• poprawę ukrwienia przewodu pokarmowego
• korzystny wpływ na skład mikrobioty jelitowej
• wspomaganie prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego regulującego proces wypróżniania

Największe korzyści obserwuje się przy regularnej, umiarkowanej aktywności fizycznej, takiej jak spacery, marsze, jazda na rowerze, pływanie czy trening aerobowy.

Nieprawidłowe nawyki związane z wypróżnianiem

Odruch defekacji jest procesem fizjologicznym, który może ulegać osłabieniu wskutek wielokrotnego ignorowania potrzeby wypróżnienia.

Regularne wstrzymywanie oddawania stolca prowadzi do wydłużenia czasu jego zalegania w jelicie grubym. W efekcie zwiększa się wchłanianie wody, a stolec staje się twardszy i trudniejszy do wydalenia.

Długotrwałe tłumienie odruchu defekacyjnego może również zaburzać naturalny rytm wypróżnień i sprzyjać rozwojowi przewlekłych zaparć.

Leki mogące wywoływać zaparcia

Zaparcia należą do częstych działań niepożądanych wielu grup leków. Do najczęściej wymienianych należą:

• niektóre leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego (zwłaszcza antagoniści wapnia)
• opioidy
• część leków przeciwdepresyjnych
• leki przeciwpadaczkowe
• preparaty żelaza
• suplementy i leki zawierające wapń
• niektóre leki stosowane w chorobie Parkinsona
• leki moczopędne

W przypadku pojawienia się zaparć po rozpoczęciu farmakoterapii warto skonsultować się z lekarzem prowadzącym w celu oceny możliwego związku między objawami a stosowanym leczeniem.

Przyczyny medyczne i zaburzenia współistniejące

Choć w wielu przypadkach zaparcia wynikają z nieprawidłowej diety, niewystarczającego nawodnienia czy siedzącego trybu życia, nie należy zapominać, że mogą być również objawem choroby podstawowej. Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuacje, gdy zaparcia pojawiają się nagle, są oporne na leczenie lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, takie jak utrata masy ciała, niedokrwistość, krwawienie z przewodu pokarmowego czy silne bóle brzucha.

Zaburzenia hormonalne i metaboliczne

Prawidłowa praca przewodu pokarmowego jest ściśle związana z funkcjonowaniem układu hormonalnego. Hormony wpływają między innymi na tempo przemian metabolicznych, aktywność mięśni gładkich jelit oraz funkcjonowanie układu nerwowego odpowiedzialnego za regulację motoryki przewodu pokarmowego.

Niedoczynność tarczycy

Jedną z najczęstszych endokrynologicznych przyczyn zaparć jest niedoczynność tarczycy.

Niedobór hormonów tarczycy prowadzi do spowolnienia procesów metabolicznych zachodzących w organizmie, co obejmuje również zmniejszenie aktywności perystaltycznej jelit. W konsekwencji dochodzi do wydłużenia czasu pasażu jelitowego, nadmiernego zagęszczenia stolca oraz trudności z wypróżnianiem.

Poza zaparciami mogą występować również:

• przewlekłe zmęczenie
• senność
• uczucie zimna
• sucha skóra
• przyrost masy ciała
• obniżenie nastroju
• zaburzenia koncentracji

W przypadku przewlekłych zaparć warto rozważyć ocenę funkcji tarczycy poprzez oznaczenie stężenia TSH, fT4 oraz fT3.

Cukrzyca

Zaparcia występują u znacznej części osób chorujących na cukrzycę, szczególnie w przypadku wieloletniej, niewyrównanej choroby.

Jednym z głównych mechanizmów jest neuropatia autonomiczna, czyli uszkodzenie nerwów regulujących pracę narządów wewnętrznych. Może ona prowadzić do zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego, spowolnienia pasażu jelitowego oraz trudności z wypróżnianiem.

Dodatkowo znaczenie mogą mieć:

• zaburzenia funkcjonowania mięśni dna miednicy
• zmiany w składzie mikrobioty jelitowej
• współistniejące zaburzenia metaboliczne
• niektóre stosowane leki

Skuteczne leczenie zaparć u osób z cukrzycą wymaga przede wszystkim odpowiedniej kontroli glikemii i leczenia choroby podstawowej.

Zaburzenia elektrolitowe

Prawidłowa czynność mięśni oraz przewodnictwo nerwowe zależą od odpowiedniego stężenia elektrolitów. Ich niedobór lub nadmiar może prowadzić do zaburzeń pracy przewodu pokarmowego.

Hiperkalcemia

Hiperkalcemia, czyli podwyższone stężenie wapnia we krwi, może powodować spowolnienie perystaltyki jelit i przewlekłe zaparcia.

Do najczęstszych przyczyn hiperkalcemii należą:

• nadczynność przytarczyc
• niektóre choroby nowotworowe
• choroby ziarniniakowe
• nadmierna podaż wapnia lub witaminy D

W przypadku stwierdzenia hiperkalcemii konieczna jest diagnostyka przyczynowa oraz leczenie zaburzenia podstawowego.

Hipokaliemia

Potas odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Jego niedobór może prowadzić do osłabienia aktywności skurczowej jelit, wydłużenia pasażu jelitowego oraz zaparć.

Do najczęstszych przyczyn niedoboru potasu należą:

• przewlekłe biegunki
• wymioty
• stosowanie leków moczopędnych
• zwiększona utrata płynów
• niedostateczna podaż w diecie

Niedobór magnezu

Magnez uczestniczy w regulacji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego i wpływa na prawidłową czynność mięśni przewodu pokarmowego. Jego niedobór może przyczyniać się do zaburzeń motoryki jelit i utrudniać regularne wypróżnienia.

Do czynników zwiększających ryzyko niedoboru magnezu należą:

• przewlekły stres
• niedoborowa dieta
• zaburzenia wchłaniania
• niektóre choroby nerek
• długotrwałe stosowanie wybranych leków

Dysbioza jelitowa

Mikrobiota jelitowa bierze udział w regulacji funkcjonowania przewodu pokarmowego. Mikroorganizmy zasiedlające jelita uczestniczą między innymi w fermentacji błonnika, produkcji metabolitów bakteryjnych oraz komunikacji pomiędzy jelitami a układem nerwowym.

Zaburzenia składu i funkcji mikrobioty, określane mianem dysbiozy jelitowej, mogą przyczyniać się do rozwoju zaparć, a przewlekłe zaparcia mogą jednocześnie nasilać istniejącą dysbiozę.

Do mechanizmów łączących dysbiozę z zaparciami należą między innymi:

Zaburzenia produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych

Zmniejszona produkcja SCFA może sprzyjać zaburzeniom pasażu jelitowego i przewlekłym zaparciom.

Zaburzenia osi jelitowo-mózgowej

Mikrobiota uczestniczy również w regulacji produkcji wielu substancji sygnałowych wpływających na funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Szczególne znaczenie ma serotonina, która odpowiada za regulację motoryki i wydzielania w jelitach. Szacuje się, że znaczna większość serotoniny powstaje właśnie w obrębie przewodu pokarmowego.

Zmiany w składzie mikrobioty mogą wpływać na jej dostępność, a tym samym na tempo pasażu jelitowego. Warto jednak podkreślić, że zależności pomiędzy mikrobiotą, serotoniną i zaparciami są złożone i nadal pozostają przedmiotem intensywnych badań.

IMO – jelitowy przerost metanogenów

Jedną z częściej rozważanych przyczyn przewlekłych zaparć jest IMO (Intestinal Methanogen Overgrowth), czyli jelitowy przerost mikroorganizmów produkujących metan.

Metanogeny należą do grupy archeonów i wykorzystują produkty fermentacji bakteryjnej do wytwarzania metanu. Badania wskazują, że zwiększona produkcja metanu może spowalniać pasaż jelitowy, co sprzyja występowaniu:

• przewlekłych zaparć
• uczucia pełności
• wzdęć
• bólu brzucha

IMO może współwystępować z innymi zaburzeniami mikrobioty, w tym z zespołami rozrostu drobnoustrojów jelita cienkiego. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na wykonaniu wodorowo-metanowego testu oddechowego.

Choroby neurologiczne

Prawidłowy proces wypróżniania wymaga sprawnej współpracy układu nerwowego z mięśniami przewodu pokarmowego i dna miednicy. Z tego względu zaparcia często występują u osób cierpiących na choroby neurologiczne, takie jak:

• choroba Parkinsona
• stwardnienie rozsiane
• neuropatie obwodowe
• urazy rdzenia kręgowego
• następstwa udarów mózgu
• choroby nerwowo-mięśniowe

W wielu przypadkach zaparcia stanowią jedno z najbardziej dokuczliwych objawów pozajelitowych i mogą istotnie obniżać jakość życia pacjentów.

Nadużywanie środków przeczyszczających

Choć środki przeczyszczające są skutecznym elementem leczenia zaparć, ich długotrwałe i niekontrolowane stosowanie może prowadzić do pogorszenia funkcjonowania jelita grubego. Szczególne ryzyko dotyczy przewlekłego nadużywania preparatów stymulujących perystaltykę.

W skrajnych przypadkach może dojść do rozwoju tzw. inercji okrężnicy, czyli znacznego osłabienia aktywności motorycznej jelita grubego, co dodatkowo utrudnia wypróżnianie.

Inne przyczyny zaparć

Do pozostałych schorzeń i stanów zwiększających ryzyko występowania zaparć należą:

• ciąża
• endometrioza
• depresja
• zaburzenia odżywiania, w tym anoreksja i bulimia
• twardzina układowa
• toczeń rumieniowaty układowy
• inne choroby tkanki łącznej

W każdym przypadku przewlekłych, nasilonych lub nagle pojawiających się zaparć konieczne jest poszukiwanie przyczyny podstawowej, ponieważ skuteczne leczenie objawu wymaga przede wszystkim usunięcia lub ograniczenia czynnika, który doprowadził do jego wystąpienia.

Konsekwencje przewlekłych zaparć

Zaparcia często postrzegane są jako stosunkowo błaha dolegliwość, jednak przewlekłe zaburzenia wypróżniania mogą prowadzić do szeregu niekorzystnych następstw zdrowotnych. Długotrwałe zaleganie stolca w jelicie grubym, może sprzyjać rozwojowi niekorzystnych zmian w obrębie przewodu pokarmowego i wpływać negatywnie na samopoczucie.

Konsekwencje przewlekłych zaparć wykraczają daleko poza sam dyskomfort związany z wypróżnianiem. Mogą wpływać na funkcjonowanie mikrobioty jelitowej, gospodarkę hormonalną, stan psychiczny oraz jakość życia.

Pogorszenie jakości życia

Jednym z najczęściej obserwowanych skutków przewlekłych zaparć jest znaczące obniżenie jakości życia.

Osoby cierpiące na zaparcia często zgłaszają:

• przewlekły dyskomfort w obrębie jamy brzusznej
• uczucie pełności i rozpierania
• wzdęcia
• bóle brzucha
• uczucie niepełnego wypróżnienia
• obniżenie samopoczucia psychicznego

U części pacjentów przewlekłe zaparcia mogą prowadzić do ograniczenia aktywności społecznej, zawodowej i fizycznej, a także zwiększać ryzyko występowania objawów lękowych i depresyjnych.

Hemoroidy i szczelina odbytu

Oddawanie twardego stolca oraz długotrwałe, nasilone parcie podczas defekacji zwiększają ciśnienie w obrębie odbytu i odbytnicy.

W konsekwencji może dochodzić do rozwoju:

Choroby hemoroidalnej

Hemoroidy są poszerzonymi naczyniami żylnymi znajdującymi się w obrębie kanału odbytu. Do typowych objawów należą:

• świąd
• pieczenie
• krwawienie podczas wypróżnienia
• ból i dyskomfort

Szczeliny odbytu

Szczelina odbytu jest niewielkim pęknięciem błony śluzowej kanału odbytu, które może powodować:

• silny ból podczas wypróżniania
• krwawienie
• pieczenie utrzymujące się nawet kilka godzin po oddaniu stolca

Powstający ból często prowadzi do świadomego unikania wypróżnień, co dodatkowo nasila problem zaparć i tworzy błędne koło.

Zaburzenia funkcjonowania mięśni dna miednicy

Przewlekłe parcie podczas oddawania stolca może prowadzić do zaburzeń koordynacji mięśni uczestniczących w procesie defekacji. Z czasem może dojść do pogłębienia istniejących zaburzeń wypróżniania oraz zwiększenia trudności w skutecznym opróżnianiu odbytnicy.

W niektórych przypadkach konieczna jest fizjoterapia uroginekologiczna lub terapia biofeedback ukierunkowana na przywrócenie prawidłowej pracy mięśni dna miednicy.

Negatywny wpływ na mikrobiotę jelitową

Przedłużony czas pasażu jelitowego wpływa na środowisko panujące w jelicie grubym i może sprzyjać zmianom w składzie mikrobioty.

Przewlekłe zaparcia są związane między innymi z:

• zmniejszeniem różnorodności mikroorganizmów jelitowych
• zaburzeniami fermentacji błonnika
• obniżoną produkcją krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych
• zwiększonym ryzykiem dysbiozy jelitowej

Jednocześnie dysbioza może dodatkowo nasilać zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, tworząc mechanizm błędnego koła.

Zaburzenia produkcji metabolitów bakteryjnych

Mikroorganizmy jelitowe produkują szereg substancji wpływających na funkcjonowanie całego organizmu (wspomniane już SCFA). Przewlekłe zaparcia i współistniejąca dysbioza mogą przyczyniać się do zmniejszenia produkcji tych korzystnych metabolitów.

Zaburzenia osi jelitowo-mózgowej

Tak jak pisałam wcześniej – jelita i mózg pozostają ze sobą w ciągłej komunikacji za pośrednictwem tzw. osi jelitowo-mózgowej. Przewlekłe zaparcia mogą współwystępować ze zmianami w składzie mikrobioty oraz zaburzeniami funkcjonowania osi jelitowo-mózgowej, co potencjalnie wpływa zarówno na pracę jelit, jak i na samopoczucie psychiczne. Dlatego zaburzenia osi jelitowo-mózgowej mogą być zarówno przyczyną, jak i konsekwencją zaparć.

Warto jednak podkreślić, że zależności te są złożone i nadal stanowią przedmiot intensywnych badań naukowych.

Zwiększona ekspozycja jelita na potencjalnie szkodliwe metabolity

Wydłużony czas zalegania treści pokarmowej w jelicie grubym może prowadzić do zwiększonego kontaktu błony śluzowej z produktami przemian metabolicznych powstającymi podczas fermentacji i procesów gnilnych. Szczególnie dotyczy to diet ubogich w błonnik, a jednocześnie bogatych w wysoko przetworzoną żywność oraz nadmierne ilości białka zwierzęcego.

Choć wpływ tego zjawiska na zdrowie jest nadal przedmiotem badań, uważa się, że przewlekłe zaburzenia pasażu jelitowego mogą sprzyjać utrzymywaniu się stanu zapalnego o niskim nasileniu i pogarszać funkcjonowanie bariery jelitowej.

Wpływ na metabolizm hormonów

Jelita odgrywają ważną rolę w metabolizmie i wydalaniu wielu substancji, w tym hormonów steroidowych.

Prawidłowy pasaż jelitowy wspomaga usuwanie metabolitów hormonów wraz z kałem. W przypadku przewlekłych zaparć czas kontaktu tych związków z mikrobiotą jelitową ulega wydłużeniu, co może wpływać na ich dalsze przemiany metaboliczne.

Szczególnie dużo uwagi poświęca się obecnie tzw. estrobolomowi, czyli grupie bakterii jelitowych uczestniczących w metabolizmie estrogenów. Choć temat ten jest intensywnie badany, dokładne znaczenie kliniczne zależności pomiędzy zaparciami, mikrobiotą i gospodarką hormonalną nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione.

Ryzyko powikłań wymagających konsultacji lekarskiej

W większości przypadków zaparcia mają charakter czynnościowy, jednak utrzymujące się lub nasilające objawy wymagają diagnostyki medycznej.

Do objawów alarmowych należą:

• krew w stolcu
• smoliste stolce
• niezamierzona utrata masy ciała
• niedokrwistość
• silny lub narastający ból brzucha
• nagła zmiana rytmu wypróżnień
• zaparcia pojawiające się po 50. roku życia bez wcześniejszych problemów

Wystąpienie któregokolwiek z tych objawów powinno skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej i pogłębienia diagnostyki.

Po wykluczeniu przyczyn wymagających diagnostyki podstawą postępowania pozostają modyfikację stylu życia.

Leczenie zaparć – dieta, nawodnienie i styl życia

Postępowanie w zaparciach powinno mieć charakter kompleksowy i opierać się przede wszystkim na modyfikacji stylu życia. Interwencje dietetyczne i behawioralne stanowią podstawę leczenia zaparć czynnościowych i często pozwalają znacząco zmniejszyć nasilenie objawów, a w wielu przypadkach całkowicie je wyeliminować.

Zwiększenie podaży błonnika pokarmowego

Jednym z kluczowych elementów terapii zaparć jest odpowiednia podaż błonnika pokarmowego, wynosząca zwykle 25-35 g na dobę.

W praktyce klinicznej zaleca się stopniowe zwiększanie jego ilości, aby uniknąć nasilenia wzdęć i dyskomfortu jelitowego.

Źródła błonnika w diecie

W codziennym jadłospisie powinny znaleźć się:

• warzywa (minimum kilka porcji dziennie), w tym: brokuły, kalafior, kapusta, marchew, buraki, jarmuż, fasola szparagowa
• nasiona roślin strączkowych (soczewica, ciecierzyca, fasola)
• owoce bogate w błonnik, takie jak maliny, jeżyny, porzeczki, kiwi czy śliwki
• orzechy i nasiona (siemię lniane, chia, orzechy włoskie, migdały)

Odpowiednie nawodnienie

Zalecana podaż płynów jest indywidualna i zależy od wielu czynników. Jednak u osób dorosłych często przyjmuje się orientacyjnie około 30-40 ml wody na kilogram masy ciała na dobę, z uwzględnieniem aktywności fizycznej, temperatury otoczenia i stanu zdrowia.

Aktywność fizyczna

Regularna aktywność fizyczna stanowi istotny element profilaktyki i leczenia zaparć. Najbardziej zalecane są umiarkowane formy aktywności, takie jak spacery, szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie czy ćwiczenia aerobowe wykonywane regularnie.

Regularność wypróżnień i nawyki behawioralne

Prawidłowe nawyki związane z wypróżnianiem mają istotne znaczenie dla utrzymania fizjologicznego rytmu pracy jelit. Należy unikać:

• wstrzymywania parcia na stolec
• ignorowania naturalnego odruchu defekacyjnego
• długotrwałego „odraczania” wizyty w toalecie

Wsparcie mikrobioty jelitowej

Mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę w regulacji motoryki przewodu pokarmowego. Jej prawidłowe funkcjonowanie wspierają:

• dieta bogata w błonnik i produkty roślinne
• ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej
• regularna aktywność fizyczna
• odpowiednia ilość snu

W wybranych przypadkach pomocne mogą być probiotyki zawierające szczepy bakterii, które wykazują potencjalny wpływ na rytm wypróżnień i konsystencję stolca, m.in. Bifidobacterium lactis, Lactobacillus casei Shirota, Lactobacillus reuteri DSM 17938, Lactobacillus rhamnosus, Escherichia coli Nissle 1917.

Postępowanie wieloczynnikowe

Najlepsze efekty terapeutyczne uzyskuje się poprzez jednoczesne oddziaływanie na kilka elementów stylu życia, a nie pojedynczą interwencję. Oznacza to, że skuteczne leczenie zaparć zwykle wymaga:

• poprawy diety
• zwiększenia podaży płynów
• regularnej aktywności fizycznej
• modyfikacji nawyków wypróżniania
• wsparcia mikrobioty jelitowej

W przypadku braku poprawy mimo wdrożenia powyższych działań konieczna jest dalsza diagnostyka medyczna w celu wykluczenia przyczyn organicznych.

Naturalne środki, suplementy i farmakoterapia na zaparcia

Leczenie zaparć może być wspierane przez wybrane preparaty roślinne, suplementy diety oraz, w razie potrzeby, leki przeczyszczające. Należy jednak podkreślić, że środki te powinny być traktowane jako uzupełnienie, a nie zastępstwo podstawowych metod leczenia, takich jak modyfikacja diety i stylu życia.

Naturalne produkty wspomagające perystaltykę jelit

Suszone śliwki

Suszone śliwki są jednym z najlepiej przebadanych naturalnych produktów wspierających wypróżnienia. Zawierają zarówno błonnik pokarmowy, jak i sorbitol – alkohol cukrowy o działaniu osmotycznym.

Mechanizm działania obejmuje:

• zwiększenie uwodnienia stolca
• zwiększenie jego objętości
• przyspieszenie pasażu jelitowego

W badaniach klinicznych efekt przeczyszczający obserwuje się zwykle po spożyciu ok. 50-100 g suszonych śliwek dziennie (indywidualna tolerancja może się różnić).

Błonnik funkcjonalny i suplementy prebiotyczne

Babka płesznik i babka jajowata

To źródła błonnika rozpuszczalnego, które w kontakcie z wodą tworzą żel zwiększający objętość stolca i ułatwiający jego wydalanie. Suplementację warto rozpocząć od niewielkiej ilości, np. 5 g dziennie i stopniowo zwiększać do 15 g zawsze popijane dużą ilością wody (min. 200 ml na porcję).

Warunkiem skuteczności jest odpowiednia podaż płynów, ponieważ niedostateczne nawodnienie może nasilać objawy zaparć.

Glukomannan

Glukomannan to rozpuszczalny błonnik pozyskiwany z bulw rośliny Amorphophallus konjac.

Jego działanie obejmuje:

• zwiększenie objętości treści jelitowej
• poprawę konsystencji stolca
• wsparcie mikrobioty jelitowej poprzez działanie prebiotyczne

Substancje o działaniu osmotycznym

Cytrynian magnezu

Cytrynian magnezu może działać łagodnie przeczyszczająco poprzez efekt osmotyczny, zwiększając zawartość wody w świetle jelita.

Dodatkowo magnez bierze udział w regulacji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego, co może wspierać prawidłową motorykę jelit. Typowe dawkowanie to 250-300 mg magnezu wieczorem przed snem.

Preparaty roślinne i tradycyjne środki wspomagające

Aloes i kora kruszyny (Cascara sagrada)

Zawierają związki antranoidowe, które stymulują perystaltykę jelita grubego.

Ze względu na ryzyko działań niepożądanych (m.in. bóle brzucha, zaburzenia elektrolitowe) powinny być stosowane krótkotrwale i ostrożnie.

Triphala

Triphala to mieszanka trzech owoców stosowana w tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej. Dostępne badania sugerują, że może wspierać regularność wypróżnień i zmniejszać wzdęcia.

Kozieradka i mniszek lekarski

Rośliny te wykazują działanie żółciopędne oraz potencjalnie wspierające trawienie. Mogą pośrednio wpływać na rytm wypróżnień poprzez poprawę funkcji przewodu pokarmowego.

Kwas masłowy (maślan sodu)

Może wspierać funkcję kolonocytów i poprawiać motorykę jelit poprzez wpływ na metabolizm lokalny i barierę jelitową. Typowe dawkowani to 300-600 mg/dobę.

Pozostałe produkty na zaparcia

• sok z kiszonej kapusty – może działać łagodnie osmotycznie i wspierać mikrobiotę
• kiwi – wykazuje udokumentowany efekt prokinetyczny
• cykoria, topinambur, czosnek, cebula, por – źródła inuliny (prebiotyk)
• banany (zwłaszcza mniej dojrzałe) – zawierają skrobię oporną
• rabarbar – zawiera naturalne związki o łagodnym działaniu przeczyszczającym

Środki przeczyszczające – zastosowanie kliniczne

W przypadku braku efektów leczenia niefarmakologicznego stosuje się leki przeczyszczające. Ich dobór powinien być dostosowany do przyczyny zaparć oraz stanu pacjenta.

Leki osmotyczne

Zwiększają ilość wody w świetle jelita, zmiękczając stolec i ułatwiając wypróżnienie. Do tej grupy należą m.in. preparaty zawierające makrogole.

Leki stymulujące

Pobudzają perystaltykę jelita grubego. Przykłady obejmują bisakodyl oraz pikosiarczan sodu. Ich stosowanie powinno być ograniczone czasowo ze względu na ryzyko osłabienia naturalnej motoryki jelit przy długotrwałym użyciu.

Preparaty zmiękczające stolec

Zmniejszają napięcie powierzchniowe stolca i ułatwiają jego wydalanie, co może być pomocne szczególnie u osób z bolesnymi wypróżnieniami.

Zachowaj ostrożność

Wszystkie środki wspomagające leczenie zaparć, zarówno naturalne, jak i farmakologiczne – powinny być stosowane rozważnie.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku:

• przewlekłego stosowania leków przeczyszczających
• współistniejących chorób przewlekłych
• zaburzeń elektrolitowych
• ciąży
• chorób neurologicznych

W takich sytuacjach konieczna jest konsultacja lekarska i indywidualizacja leczenia.

Zaparcia holistycznie – jak sobie pomóc? Podsumowanie

Leczenie zaparć wymaga podejścia wieloczynnikowego, łączącego modyfikację stylu życia z ewentualnym wsparciem farmakologicznym lub suplementacyjnym.

Największą skuteczność osiąga się poprzez jednoczesne działanie na kilka obszarów: dietę, nawodnienie, aktywność fizyczną oraz regulację rytmu wypróżnień. Preparaty naturalne i leki pełnią rolę uzupełniającą, a ich dobór powinien być dostosowany do indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.

Bibliografia

1. Dimidi E. i in. 2020. Probiotics and constipation: mechanism of action, evidence for effectiveness and utilisation by patients and healthcare professionals. Proceedings of the Nutrition Society, 79: 147-157.
2. Dong M. i in. 2023. Effect of probiotics intake on constipation in children: an umbrella review. Frontiers in Nutrition, 10: 1218909.
3. He Y. i in. 2022. Efficacy of Probiotic Compounds in Relieving Constipation and Their Colonization in Gut Microbiota. Molecules, 27(3): 666.
4. Zhang C. i in. 2020. Meta-analysis of randomized controlled trials of the effects of probiotics on functional constipation in adults. Clinical Nutrition, 39(10): 2960-2969.
5. Cao H. i in. 2017. Dysbiosis contributes to chronic constipation development via regulation of serotonin transporter in the intestine. Scientific Reports, 4;7(1):10322.
6. Schoot A. i in. 2022. Probiotics and synbiotics in chronic constipation in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Nutrition, 41(12):2759-2777.
7. Forootan M. i in. 2018. Chronic constipation. Medicine, 18;97(20):e10631.

Artykuł Zaparcia – kompleksowy poradnik pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Zapraszam Cię również na moje autorskie szkolenie Lipoedema – dieta i suplementacja. Stworzone dla osób, które chcą lepiej zrozumieć lipoedemę i świadomie podejść do tematu żywienia i suplementacji. To praktyczny przewodnik, który daje narzędzia potrzebne, aby odzyskać niezależność i poczucie kontroli nad własnym zdrowiem. Bez dziesiątek godzin szukania informacji w internecie.

Suplementacja w lipoedemie

Warto podkreślić, że suplementacja w lipoedemie nie stanowi samodzielnej metody leczenia i nie zastępuje podstawowych elementów terapii, takich jak odpowiednia aktywność fizyczna, kompresjoterapia, terapia przeciwobrzękowa czy właściwie dobrany sposób żywienia. Niektóre składniki mogą jednak wspierać organizm poprzez oddziaływanie na mechanizmy uznawane obecnie za istotne w patofizjologii lipoedemy.

Omega-3 – wsparcie w przewlekłym stanie zapalnym

Kwasy tłuszczowe omega-3, a szczególnie EPA i DHA, wykazują działanie przeciwzapalne. W lipoedemie mogą wspierać ograniczanie przewlekłego stanu zapalnego tkanki tłuszczowej oraz wpływać korzystnie na funkcjonowanie naczyń krwionośnych.

Zalecana dawka: 1500-2000 mg EPA i DHA łącznie dziennie.

Diosmina – wsparcie dla układu żylnego i limfatycznego

Diosmina jest związkiem często wykorzystywanym w przewlekłej niewydolności żylnej. Wspomaga napięcie ścian naczyń krwionośnych, poprawia krążenie żylne i może wspierać odpływ limfy.

Zalecana dawka: 500-1000 mg dziennie.

Najlepiej wybierać preparaty zawierające diosminę mikronizowaną, która cechuje się lepszą biodostępnością.

Pycnogenol – wsparcie mikrokrążenia

Pycnogenol, czyli standaryzowany ekstrakt z kory sosny nadmorskiej, wykazuje działanie przeciwutleniające oraz wspierające funkcjonowanie naczyń krwionośnych. Może pomagać ograniczać obrzęki oraz uczucie ciężkości nóg.

Zalecana dawka: 100-150 mg dziennie.

Kwercetyna – działanie przeciwzapalne i stabilizacja mastocytów

W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na rolę mastocytów w rozwoju lipoedemy. Kwercetyna jest naturalnym flawonoidem, który wykazuje właściwości przeciwzapalne oraz może stabilizować mastocyty, ograniczając uwalnianie mediatorów stanu zapalnego.

Zalecana dawka: 500 mg 1-2 razy dziennie.

Ze względu na niską biodostępność warto wybierać preparaty w formie fitosomowej (phytosome).

NAC (N-acetylocysteina) – wsparcie produkcji glutationu

NAC jest prekursorem glutationu, jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy w organizmie. Dzięki temu może wspierać ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym oraz pomagać ograniczać procesy zapalne.

Zalecana dawka: 600 mg 1-2 razy dziennie.

Berberyna – wsparcie gospodarki glukozowo-insulinowej

U części pacjentek z lipoedemą obserwuje się zaburzenia metaboliczne, w tym obniżoną wrażliwość na insulinę. Berberyna może wspierać regulację gospodarki węglowodanowej oraz poprawiać wrażliwość tkanek na insulinę.

Zalecana dawka: 500 mg 2 razy dziennie przed posiłkiem. W przypadku wyraźnych zaburzeń gospodarki glukozowo-insulinowej dawki bywają wyższe, jednak powinny być ustalane indywidualnie.

Witamina C – niedoceniane wsparcie naczyń krwionośnych

Witamina C uczestniczy w syntezie kolagenu, który odpowiada za prawidłową strukturę naczyń krwionośnych i tkanki łącznej. Może wspierać integralność ścian naczyń oraz zmniejszać skłonność do powstawania siniaków.

Zalecana dawka: 1-3 g dziennie.

Kurkumina – działanie przeciwzapalne i przeciwzwłóknieniowe

Kurkumina jest jednym z najlepiej poznanych naturalnych związków o działaniu przeciwzapalnym. Oprócz właściwości antyoksydacyjnych wykazuje również potencjał w ograniczaniu procesów włóknienia tkanek, które mogą pojawiać się wraz z postępem lipoedemy.

Zalecana dawka: 500-2000 mg dziennie.

Warto wybierać formy o zwiększonej biodostępności, takie jak preparaty fitosomowe lub micelarne.

Ruszczyk kolczasty – wsparcie w obrzękach i uczuciu ciężkości nóg

Ruszczyk kolczasty (Butcher’s Broom) jest rośliną tradycyjnie wykorzystywaną w terapii przewlekłej niewydolności żylnej. Może wspierać napięcie naczyń żylnych, poprawiać przepływ krwi i pomagać ograniczać obrzęki.

Zalecana dawka: 150-300 mg ekstraktu dziennie.

Mio-inozytol – wsparcie metabolizmu i funkcjonowania tkanki tłuszczowej

Choć nie jest powszechnie kojarzony z lipoedemą, mio-inozytol może wspierać gospodarkę glukozowo-insulinową oraz funkcjonowanie komórek tkanki tłuszczowej. Z tego względu coraz częściej pojawia się w dyskusjach dotyczących wspomagania terapii lipoedemy.

Zalecana dawka: 2000-4000 mg dziennie.

Za optymalne uznaje się często połączenie mio-inozytolu z D-chiro-inozytolem w proporcji 40:1.

Koenzym Q10 – wsparcie produkcji energii i ochrona komórek

Koenzym Q10 uczestniczy w produkcji energii w mitochondriach i jednocześnie działa jako silny przeciwutleniacz. Może wspierać funkcjonowanie śródbłonka naczyń oraz pomagać komórkom radzić sobie z przewlekłym stanem zapalnym.

Zalecana dawka: 100-200 mg dziennie.

Najlepszą biodostępnością charakteryzuje się forma ubichinol.

Selen – wsparcie układu antyoksydacyjnego i limfatycznego

Selen jest niezbędnym składnikiem enzymów antyoksydacyjnych chroniących komórki przed stresem oksydacyjnym. Coraz częściej zwraca się uwagę na jego potencjalną rolę we wspieraniu funkcjonowania układu limfatycznego.

Zalecana dawka: 100–200 µg dziennie.

Należy pamiętać, że selen jest pierwiastkiem, którego nadmiar może być szkodliwy, dlatego suplementacja powinna być prowadzona rozważnie i najlepiej okresowo.

Suplementacja w lipoedemie – podsumowanie

Suplementacja w lipoedemie może stanowić wartościowe uzupełnienie kompleksowego postępowania terapeutycznego. Poszczególne składniki oddziałują na różne mechanizmy związane z chorobą, takie jak przewlekły stan zapalny, zaburzenia mikrokrążenia, dysfunkcja układu limfatycznego, stres oksydacyjny czy nieprawidłowości metaboliczne.

Należy jednak pamiętać, że większość suplementów stosowanych w lipoedemie nie została przebadana bezpośrednio u pacjentek z tą chorobą. Ich wykorzystanie opiera się przede wszystkim na znajomości mechanizmów biologicznych oraz wynikach badań prowadzonych w schorzeniach o podobnym podłożu. Z tego względu suplementacja powinna być traktowana jako element wspierający, a nie podstawowa metoda leczenia.

Potrzebujesz pomocy w ułożeniu suplementacji? Zapisz się na konsultację, na której dokładnie przeanalizujemy Twój przypadek 🙂

Bibliografia:

1. Zafarullah M. i in. 2003. Molecular mechanisms of N-acetylcysteine actions. Cellular and Molecular Life Sciences, 60(1):6-20.
2. Jurenka J.S. 2009. Anti-inflammatory properties of curcumin, a major constituent of Curcuma longa: a review of preclinical and clinical research. Alternative Medicine Review: A Journal of Clinical Therapeutic, 14(2):141-53.
3. Mello Netto, B. A. S. i in. 2025. Impact of pycnogenol® use in the treatment of patients with lipedema: a randomized controlled trial. Cureus, 11;17(11):e96589.
4. Pfister C. i in. 2020. Selenium deficiency in lymphedema and lipedema-a retrospective cross-sectional study from a specialized clinic. Nutrients, 25;12(5):1211.
5. Bonetti G. i in. 2023. Targeting mast cells: sodium cromoglycate as a possible treatment of lipedema. Clinical Therapeutics, 174(Suppl 2(6)):256-262.
6. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.
7. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
8. Giordano A. i in. 2013. Obese adipocytes show ultrastructural features of stressed cells and die of pyroptosis. Journal of Lipid Research, 4(9):2423-2436.
9. Cruz C i Kang M.J. 2018. Mitochondrial dysfunction and damage associated molecular patterns (DAMPs) in chronic inflammatory diseases. Mitochondrion, 41:37-44.

Artykuł Suplementacja w lipoedemie – które składniki mogą wspierać organizm? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Niech żyje zdrowe starzenie – kim są „superagers”? Wyjaśnia Mito-Pharma

„Superagers” to wyjątkowa grupa osób, najczęściej w wieku powyżej 80 lat, która pomimo zaawansowanego wieku, zachowuje wyjątkowo dobrą pamięć, sprawność poznawczą oraz wysoki poziom energii. Zjawisko to budzi szczególne zainteresowanie naukowców. Niedawna publikacja w prestiżowym czasopiśmie Nature pokazuje, że mózgi superagers różnią się bowiem znacznie od umysłów ich rówieśników. 

Badania wskazują na wyższą aktywność procesów neurogenezy (proces powstawania nowych neuronów) u „superagers”, szczególnie w hipokampie (obszarze mózgu odpowiedzialnym za konsolidację pamięci krótkotrwałej w długotrwałą). Zjawisko to rzuca nowe światło na kwestie związane ze starzeniem organizmu, inspiruje także do dalszych badań oraz stawiania istotnych pytań, takich jak np. czy można spowolnić starzenie mózgu? A jeśli tak, to w jakim stopniu?

Co wpływa na tempo starzenia organizmu?

Jak pokazują wyniki badania opublikowanego w Nature, wolniejsze starzenie nie jest wyłącznie kwestią „dobrych genów”. Badania wykazały, że ogromną rolę w procesach starzenia organizmu odgrywają czynniki środowiskowe i styl życia, w tym w szczególności: odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, wysoka jakość snu, redukcja stresu oraz zaangażowanie intelektualne (nauka, czytanie, rozwiązywanie problemów). Przykład „superagers” sugeruje zatem, że zdrowe starzenie jest procesem, na który realnie można wpływać! Zespół badawczy podkreśla jednak, że to dopiero początek drogi do zrozumienia tego, co wpływa na długowieczność, dlaczego niektórzy starzeją się wolniej oraz jak zachować sprawność w starszym wieku.

Od mózgu do komórek – gdzie zaczyna się starzenie organizmu?

Starzenie organizmu najczęściej kojarzy nam się ze zmianami widocznymi na zewnątrz, takimi jak: utrata elastyczności skóry, spadek masy mięśniowej czy pogorszenie sprawności. W rzeczywistości jednak procesy związane ze starzeniem zachodzą znacznie głębiej, na poziomie komórkowym. 

Z biologicznego punktu widzenia starzenie to złożony proces, który: 

• obejmuje stopniowe pogarszanie funkcji organizmu oraz zwiększoną podatność na choroby; 
• jest ściśle powiązany z poziomem stresu oksydacyjnego. 

Konsekwencją stresu oksydacyjnego mogą być uszkodzenia DNA, białek i lipidów, które z czasem przyczyniają się do pogorszenia funkcjonowania komórek, tkanek, a w dłuższej perspektywie również narządów i układów.

Rozpatrując kwestie związane ze starzeniem organizmu i stresem oksydacyjnym, pamiętajmy, jaką odgrywają w tym wszystkim mitochondria. Struktury komórkowe odpowiadają za produkcję ATP, czyli podstawowego nośnika energii w organizmie. Od ich sprawności zależy jednak nie tylko poziom energii, ale także odporność komórek na uszkodzenia oraz zdolność do regeneracji. Badania naukowe potwierdzają, że zaburzenia w funkcjonowaniu mitochondriów mogą prowadzić do spadku wydolności, narastającego zmęczenia oraz przyspieszonego starzenia komórkowego, a więc i całego organizmu.

Jak spowolnić starzenie organizmu?

Starzenia organizmu nie da się całkowicie zatrzymać. Wiele danych naukowych wskazuje jednak, że tempo procesów związanych ze starzeniem można modyfikować, szczególnie w kontekście funkcji poznawczych oraz ogólnej sprawności organizmu. Jak zatem wspierać zdrowe starzenie? Niestety nie istnieje jeden sprawdzony, uniwersalny sposób na długowieczność. Naukowcy wyszczególnili jednak kilka obszarów, które mogą realnie wspierać zdrowe starzenie.

Jeśli chodzi o mózg, który, podobnie jak mięśnie, zachowuje zdolność adaptacji przez całe życie, wskazana jest regularna aktywność intelektualna. Korzyści może przynieść: nauka nowych umiejętności, czytanie czy rozwiązywanie problemów. Równie istotna jest aktywność fizyczna, która poprawia ukrwienie mózgu i wspiera procesy metaboliczne. Wolniejszemu starzeniu mogą sprzyjać także:

• dbałość o wysokiej jakości sen i regenerację;
• dobrze zbilansowana dieta.

Nie można także pominąć znaczenia procesów starzenia organizmu zachodzących na poziomie komórkowym. W obliczu faktu, iż komórki nerwowe są szczególnie wrażliwe na stres oksydacyjny oraz niedobory energii, wskazane jest holistyczne podejście, łączące zdrowy styl życia z biologią komórkową.

To właśnie na ograniczaniu stresu oksydacyjnego oraz wspieraniu funkcjonowania mitochondriów i procesów energetycznych coraz częściej koncentrują się nowoczesne podejścia do zdrowia. Na znaczenie świadomego wspierania organizmu „od środka” zwraca uwagę np. dystrybutor suplementów Mito-Pharma. Firma już od ponad 15 lat jest prekursorem w szerzeniu wiedzy w Polsce na temat mitochondriów oraz mitoceutyków. 

Fenomen „superagers” pokazuje, że zdrowe starzenie stanowi w dużej mierze efekt naszych decyzji oraz tego, jak dbamy o organizm, zarówno na poziomie codziennych nawyków, jak i procesów zachodzących wewnątrz komórek. Równowaga oksydacyjna, wspieranie procesów energetycznych, stymulacja mózgu – to właśnie kierunki, na których warto się skupić, aby lepiej zrozumieć, co rzeczywiście determinuje tempo starzenia organizmu i w jaki sposób można wpływać na jakość życia w kolejnych latach. Więcej na ten temat przeczytasz na stronie Mito-Pharma.

Bibliografia:

1. Cooper I.D. i in. 2023. Bio-Hacking Better Health-Leveraging Metabolic Biochemistry to Maximise Healthspan. Antioxidants, 12, 9, 1749. 
2. DiLoreto R. i Murphy C.T. 2015. The cell biology of aging. Molecular Biology of the Cell, 26, 25, 4524-4531. 
3. Disouky A i in. 2026. Human hippocampal neurogenesis in adulthood, ageing and Alzheimer’s disease. Nature, s41586-026-10169-4.
4. Finkel T. i Holbrook N.J. 2000. Oxidants, oxidative stress and the biology of ageing. Nature, 408, 239-247. 
5. Garo-Pascual M.i in. 2024. Superagers resist typical age-related white matter structural changes. Journal of Neuroscience, 44, 25, e2059232024.
6. Liguori I. i in. 2018. Oxidative stress, aging, and Diseases. Clinical Interventions in Aging, 13, 757–772. 
7. National Institutes of Health (NIH). (2025). Can we slow aging? [dostęp online: 26.03.2026 r.]

Artykuł Fenomen „superagers” – dlaczego niektórzy starzeją się wolniej? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Lipoedema jest przewlekłą, postępującą chorobą tkanki podskórnej, charakteryzującą się symetrycznym, nieproporcjonalnym odkładaniem tkanki tłuszczowej, najczęściej w obrębie kończyn dolnych i ramion, przy względnie zachowanej budowie tułowia. Obecnie uznaje się, że jest to złożony stan o wieloczynnikowej patofizjologii, obejmujący m.in. przewlekły stan zapalny niskiego stopnia, zaburzenia mikrokrążenia, dysfunkcję tkanki tłuszczowej oraz zaburzenia hormonalne i metaboliczne.

Zapraszam Cię również na moje autorskie szkolenie Lipoedema – dieta i suplementacja. Stworzone dla osób, które chcą lepiej zrozumieć lipoedemę i świadomie podejść do tematu żywienia i suplementacji. To praktyczny przewodnik, który daje narzędzia potrzebne, aby odzyskać niezależność i poczucie kontroli nad własnym zdrowiem. Bez dziesiątek godzin szukania informacji w internecie.

Lista badań w lipoedemie

Poniżej przedstawiam kluczowe badania laboratoryjne wraz z ich potencjalnym znaczeniem klinicznym w kontekście lipoedemy.

Morfologia krwi z rozmazem

Morfologia pozwala na ocenę podstawowych parametrów układu krwiotwórczego oraz pośrednio stanu układu odpornościowego. W lipoedemie można zaobserwować nieznaczne odchylenia sugerujące m.in. przewlekły stan zapalny.

CRP (białko C-reaktywne)

CRP jest markerem ostrej i przewlekłej reakcji zapalnej. W lipoedemie często obserwuje się nieznacznie podwyższone wartości, co może odpowiadać obrazowi przewlekłego zapalenia niskiego stopnia.

Ferrytyna, żelazo, TIBC, transferyna

Zestaw pozwala na kompleksową ocenę gospodarki żelazowej. Niedobór żelaza w lipoedemie może wpływać negatywnie na regenerację tkanek.

Profil lipidowy

W lipoedemie często współwystępują zaburzenia lipidowe. Nieprawidłowy profil lipidowy może nasilać stan zapalny, wpływać na funkcję śródbłonka oraz pogarszać mikrokrążenie w tkance podskórnej.

Glukoza, insulina na czczo, HbA1c

Ocena tych parametrów pozwala na identyfikację zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym insulinooporności. W kontekście lipoedemy szczególne znaczenie ma utrzymanie stabilnej glikemii oraz niskiego poziomu insuliny, ponieważ sprzyja to poprawie elastyczności metabolicznej i umożliwia organizmowi efektywniejsze korzystanie z własnych zasobów energetycznych, w tym tkanki tłuszczowej.

Przewlekle podwyższony poziom insuliny działa ponadto prozapalnie, nasila procesy lipogenezy oraz może pogłębiać zaburzenia mikrokrążenia i retencję płynów, które są istotnymi elementami obrazu klinicznego lipoedemy. HbA1c natomiast odzwierciedla średnią glikemię z ostatnich około 3 miesięcy, co pozwala na ocenę długoterminowej glikemii.

TSH, FT3, FT4

Ocena funkcji tarczycy jest kluczowa, ponieważ nawet subkliniczna niedoczynność może nasilać obrzęki i utrudniać redukcję tkanki tłuszczowej.

anty-TPO, anty-TG

Przeciwciała przeciwtarczycowe pozwalają na identyfikację autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (np. Hashimoto). Choroba Hashimoto może współwystępować z lipoedemą i nasilać objawy, takie jak zmęczenie i przyrost masy ciała. Choroba może mieć również negatywny wpływ na sam obrzęk lipidowy.

Estradiol, progesteron, testosteron, DHEA-S, SHBG

Hormony płciowe odgrywają istotną rolę w regulacji tkanki tłuszczowej. Estrogeny wpływają na proliferację adipocytów oraz retencję płynów, natomiast SHBG reguluje biodostępność hormonów płciowych.

Zaburzenia tej osi mogą sprzyjać przewadze estrogenowej lub względnej nadwrażliwości receptorowej, co bywa omawiane jako jeden z potencjalnych mechanizmów patofizjologicznych lipoedemy.

Prolaktyna

Podwyższony poziom prolaktyny może wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową, zwiększać tendencję do obrzęków oraz oddziaływać na pozostałe hormony.

ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina, mocznik, kreatynina

Powyższe parametry odzwierciedlają funkcję wątroby oraz nerek. Oba narządy są kluczowe w terapii lipoedemy ponieważ odpowiadają za detoksykację i metabolizm hormonów, szczególnie estrogenów.

Homocysteina

Podwyższony poziom homocysteiny może świadczyć o zaburzeniach metylacji oraz zwiększonym stresie oksydacyjnym. W kontekście lipoedemy może to odzwierciedlać nasilenie procesów zapalnych i uszkodzeń śródbłonka naczyniowego.

Witamina D3

Witamina D pełni funkcję immunomodulacyjną i przeciwzapalną. Jej niedobór może nasilać stan zapalny oraz wpływać na funkcjonowanie tkanki tłuszczowej.

Witamina B12 i kwas foliowy

Oba składniki są kluczowe dla procesów metylacji, produkcji energii komórkowej i regeneracji tkanek. Ich niedobory mogą pogłębiać zmęczenie i obniżać zdolności regeneracyjne organizmu w lipoedemie.

Badanie kału, resztki pokarmowe, kalprotektyna (opcjonalnie)

Ocena funkcji jelit może być istotna w przypadku objawów ze strony przewodu pokarmowego. Kalprotektyna stanowi marker zapalenia jelit, natomiast badania resztek pokarmowych mogą wskazywać na zaburzenia trawienia i wchłaniania.

Dysbioza jelitowa oraz przewlekły stan zapalny jelit mogą wpływać na m.in. nasilenie insulinooporności w lipoedemie.

Lista badań w lipoedemie – podsumowanie

Lista badań w lipoedemie, którą przygotowałam nie służy jej bezpośredniemu rozpoznaniu, lecz stanowi istotne narzędzie oceny współistniejących zaburzeń metabolicznych, hormonalnych i stanu zapalnego. W praktyce umożliwia identyfikację czynników, które mogą nasilać objawy choroby, pogarszać jakość życia pacjentek oraz ograniczać skuteczność terapii, w tym diety czy suplementacji.

Szczególne znaczenie ma ocena insulinooporności, stanu zapalnego niskiego stopnia, funkcji tarczycy oraz równowagi hormonalnej. Kompleksowe podejście diagnostyczne pozwala na bardziej precyzyjne i spersonalizowane planowanie dietoterapii.

Lista badań w lipoedemie w skrócie

• Morfologia z rozmazem
• CRP
• Ferrytyna
• Żelazo
• TIBC
• Transferyna
• Profil lipidowy
• Glukoza
• Insulina na czczo
• HbA1c
• TSH, FT3, FT4
• anty-TPO, anty-TG
• Hormony płciowe (estradiol, progesteron, testosteron, DHEA-S, SHBG – w odpowiednim dniu cyklu) 
• Prolaktyna 
• ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina
• Mocznik, kreatynina
• Homocysteina
• Witamina D3
• Witamina B12
• Kwas foliowy 
• Badanie ogólne kału + resztki pokarmowe i kalprotektyna (opcjonalnie przy problemach jelitowych)

Bibliografia:

1. Patton L. i in. 2024. Observational Study on a Large Italian Population with Lipedema: Biochemical and Hormonal Profile, Anatomical and Clinical Evaluation, Self-Reported History. International Journal of Molecular Sciences, 27;25(3):1599.
2. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation. International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
3. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
4. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
5. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.

Artykuł Lista badań w lipoedemie pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

W diagnostyce takich problemów oprócz wywiadu medycznego i badań obrazowych stosuje się również badania laboratoryjne oraz testy czynnościowe. Pozwalają one ocenić stan błony śluzowej żołądka, procesy trawienne, obecność stanów zapalnych czy zaburzenia wchłaniania składników odżywczych.

Dlatego poniżej znajdziecie listę jakie badania wykonać w zaburzeniach żołądka i jelit.

Jakie badania wykonać w zaburzeniach żołądka

Antygen H.pyroli w kale lub test oddechowy

Jednym z najczęstszych czynników wpływających na zdrowie żołądka jest bakteria Helicobacter pylori. Może powodować przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, chorobę wrzodową, a w niektórych przypadkach prowadzić do zmian przednowotworowych.

Badania w kierunku tej bakterii pozwalają sprawdzić, czy przyczyną dolegliwości jest aktywna infekcja H. pylori, która wymaga leczenia.

Witamina B12 lub kwas MMA

Wiele osób w tym miejscu może zastanawia się co ma wspólnego witamina B12 z pracą żołądka 🙂 Już wyjaśniam – prawidłowe wchłanianie witaminy B12 zależy od wielu czynników, w tym odpowiedniej produkcji kwasu solnego oraz obecności czynnika wewnętrznego w żołądku. Przy zaburzeniach pracy żołądka, szczególnie w przypadku przewlekłego zapalenia czy zanikowego zapalenia błony śluzowej, wchłanianie tej witaminy może być zaburzone.

Które badanie wybrać? Witamina B12 w surowicy pokazuje jej aktualny poziom we krwi. Kwas metylomalonowy (MMA) pozwala wykryć tzw. funkcjonalny niedobór witaminy B12, który może występować nawet przy prawidłowych poziomach B12 w surowicy. Niestety kwas MMA to dość drogie badanie, a B12 we krwi jest refundowana w ramach NFZ.

Ferrytyna

Ferrytyna jest białkiem magazynującym żelazo i stanowi najlepszy wskaźnik zapasów tego pierwiastka w organizmie. Przewlekłe problemy żołądkowe, stany zapalne błony śluzowej lub zaburzenia wchłaniania mogą prowadzić do stopniowego obniżania zapasów żelaza. Niska ferrytyna bywa więc jednym z pierwszych sygnałów problemów z układem pokarmowym, o ile nasza dieta nie jest niedoborowa 🙂

Gastryna

Gastryna jest hormonem regulującym wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Podwyższony poziom gastryny najczęściej sugeruje obniżone wydzielanie kwasu żołądkowego, co może występować m.in. w:

• zanikowym zapaleniu żołądka
• autoimmunologicznym zapaleniu żołądka
• długotrwałym stosowaniu inhibitorów pompy protonowej (IPP)

Pepsynogen I, II oraz stosunek I:II

Pepsynogeny są prekursorami pepsyny, enzymu odpowiedzialnego za trawienie białek w żołądku. Ocena ich poziomu pozwala pośrednio ocenić stan błony śluzowej żołądka:

• niski poziom pepsynogenu I (PGI) oraz niski stosunek PGI/PGII może wskazywać na zanik błony śluzowej żołądka
• podwyższony poziom pepsynogenu II (PGII) często sugeruje stan zapalny błony śluzowej

Takie wyniki mogą również wskazywać na zwiększone ryzyko niedoboru witaminy B12. Niestety znalezienie laboratorium, które wykonuje takie badanie graniczy z cudem 🙂

Anty-IF – przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu

Czynnik wewnętrzny (IF) jest niezbędny do prawidłowego wchłaniania witaminy B12 w jelicie cienkim. Obecność przeciwciał może wskazywać na autoimmunologiczne zapalenie żołądka oraz prowadzić do anemii złośliwej. Badanie wykonuje się najczęściej w przypadku:

• niskiego poziomu witaminy B12
• anemii megaloblastycznej
• objawów takich jak przewlekłe zmęczenie, bladość skóry, osłabienie czy zaburzenia neurologiczne.

Anty-IF – przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu

Przeciwciała APCA skierowane są przeciw komórkom okładzinowym żołądka, które odpowiadają za produkcję kwasu solnego oraz czynnika wewnętrznego. Ich obecność również może wskazywać na autoimmunologiczne zapalenie żołądka, a wskazania do wykonania badania są podobne jak w przypadku przeciwciał anty-IF.

Jakie badania wykonać w zaburzeniach jelit

Badanie ogólne kału (pH, obecność leukocytów, śluzu i niestrawionych resztek pokarmowych)

To nieocenione, podstawowe badanie, które pozwala ocenić wiele aspektów funkcjonowania jelit. Prawidłowa analiza może dostarczyć informacji o:

• obecności stanu zapalnego (np. leukocyty, śluz)
• zaburzeniach trawienia, na co będzie wskazywać obecność niestrawionych resztek pokarmowych, np. ziaren skrobi
• przyspieszonym pasażu jelitowym
• zmianach pH kału, które mogą pośrednio wskazywać na fermentację węglowodanów przez bakterie jelitowe

Kalprotektyna

Kalprotektyna jest jednym z najważniejszych markerów stanu zapalnego jelit. Podwyższony poziom może sugerować m.in.:

• choroby zapalne jelit (IBD)
• aktywny stan zapalny błony śluzowej jelita
• infekcje jelitowe
• celiakię
• u dzieci również alergie pokarmowe

Badanie to jest szczególnie pomocne w różnicowaniu między zespołem jelita drażliwego (IBS) a chorobami zapalnymi jelit.

Krew utajona w kale

Test na krew utajoną pozwala wykryć mikrokrwawienia z przewodu pokarmowego, które nie są widoczne gołym okiem. Badanie to jest wykorzystywane m.in. w profilaktyce chorób jelita grubego oraz w diagnostyce niewyjaśnionej niedokrwistości.

IgA całkowite

Immunoglobulina A (IgA) jest kluczowym elementem odporności błon śluzowych, w tym przewodu pokarmowego. Niedobór IgA może wiązać się z:

• większą podatnością na infekcje przewodu pokarmowego
• zaburzeniami mikrobioty jelitowej
• zwiększonym ryzykiem niektórych chorób autoimmunologicznych

Test wodorowo-metanowy SIBO

Test pozwala wykryć przerost bakterii w jelicie cienkim (SIBO) oraz nadmierną produkcję metanu, określaną jako IMO (intestinal methanogen overgrowth).

W trakcie badania mierzy się poziom wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu określonego substratu (najczęściej glukozy lub laktulozy).

Test oddechowy w kierunku zaburzonego wchłaniania laktozy

Badanie polega na pomiarze poziomu wodoru w wydychanym powietrzu po spożyciu laktozy. Wzrost jego stężenia sugeruje nietolerancję laktozy, wynikającą z niedoboru enzymu laktazy.

Test oddechowy w kierunku zaburzonego wchłaniania fruktozy

Podobny mechanizm stosuje się w diagnostyce malabsorpcji fruktozy. W przypadku zaburzonego wchłaniania fruktoza ulega fermentacji bakteryjnej w jelicie, co prowadzi do produkcji gazów i typowych objawów jelitowych.

Podsumowanie

Diagnostyka zaburzeń przewodu pokarmowego często wymaga połączenia różnych metod – od badań laboratoryjnych, przez testy czynnościowe, aż po badania obrazowe.

Opisane powyżej badania mogą dostarczyć cennych informacji o stanie żołądka, procesie trawienia, obecności stanów zapalnych czy zaburzeniach wchłaniania składników odżywczych. Warto jednak pamiętać, że wyniki badań zawsze powinny być interpretowane w kontekście objawów klinicznych.

Należy również podkreślić, że żadne z tych badań nie zastąpi gastroskopii ani kolonoskopii, które pozostają kluczowymi metodami w diagnostyce wielu chorób przewodu pokarmowego.

Bibliografia

1. Mosli M.H. i in. (2015). C-Reactive Protein, Fecal Calprotectin, and Stool Lactoferrin for Detection of Endoscopic Activity in Symptomatic Inflammatory Bowel Disease Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. The American Journal of Gastroenterology, 110(6):802-19.
2. Mansour-Ghanaei F. i in. (2019). Only serum pepsinogen I and pepsinogen I/II ratio are specific and sensitive biomarkers for screening of gastric cancer. Biomolecular Concepts, 31;10(1):82-90.
3. Plafsky L. i in. (2020). The Relationship Between Serum IgA Level, Small Intestinal Bacterial Overgrowth (SIBO), and Ethnicity. The American Journal of Gastroenterology, 115(1):p S653.

Artykuł Jakie badania wykonać w zaburzeniach żołądka i jelit? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Skupiłam się przede wszystkim na badaniach refundowanych, na które może skierować lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Należy jednak pamiętać, że ostateczny zakres diagnostyki zawsze zależy od indywidualnego stanu zdrowia, zgłaszanych objawów oraz decyzji lekarza podjętej na podstawie wywiadu medycznego.

Ważne zasady przed wykonaniem badań

1. całą przyjmowaną suplementację odstawiamy na minimum 48 godzin przed badaniem
2. badania wykonujemy na czczo, najlepiej po 12-14 godzinach postu
3. badań nie wykonujemy w trakcie infekcji ani bezpośrednio po jej przebyciu
4. w dniu badania wypijamy szklankę wody (nie kawy/herbaty)
5. na 48-72 godziny unikamy alkoholu

Lista badań na NFZ

Morfologia krwi

Podstawowe badanie oceniające ogólny stan układu krwiotwórczego. 

Analiza parametrów krwinek czerwonych (RBC, hemoglobina, hematokryt, MCV, MCH, MCHC) pozwala na wstępną ocenę rodzaju ewentualnej niedokrwistości oraz może sugerować niedobory składników odżywczych, takich jak żelazo, witamina B12 czy kwas foliowy. 

Ocena krwinek białych (WBC wraz z rozmazem) umożliwia identyfikację infekcji, stanów zapalnych, reakcji alergicznych oraz zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego. Z kolei liczba płytek krwi (PLT) dostarcza informacji o krzepliwości krwi i może wskazywać zarówno na stany zapalne, jak i zaburzenia hematologiczne.

Żelazo i ferrytyna

Badania wykorzystywane w diagnostyce gospodarki żelazem. Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie i jest jednym z najważniejszych parametrów w ocenie niedoboru żelaza, nawet na wczesnym etapie. 

Należy pamiętać, że samo żelazo w surowicy bez oceny ferrytyny nie jest dokładnym badaniem – może być w normie lub nawet podwyższone przy jednocześnie niskiej ferrytynie. 

Glukoza na czczo

Podstawowe badanie służące do oceny metabolizmu węglowodanów. Pozwala wykryć zaburzenia gospodarki glukozowej, takie jak insulinooporność (w połączeniu z badaniem insuliny), stan przedcukrzycowy czy cukrzycę.

Hemoglobina glikowana (HbA1c)

Hemoglobina glikowana jest jednym z najważniejszych parametrów w długoterminowej ocenie gospodarki węglowodanowej. Badanie odzwierciedla średni poziom glukozy we krwi z ostatnich 8-12 tygodni, niezależnie od chwilowych wahań.

Lipidogram

Obejmuje oznaczenie cholesterolu całkowitego, frakcji HDL, LDL oraz triglicerydów. Badanie ocenia stan gospodarki lipidowej. Interpretacja lipidogramu powinna uwzględniać nie tylko wartości referencyjne, ale również indywidualny stan zdrowia pacjenta.

Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina)

Zestaw badań umożliwiających ocenę funkcji wątroby oraz dróg żółciowych. Podwyższone wartości mogą świadczyć o uszkodzeniu hepatocytów, zaburzeniach odpływu żółci, stłuszczeniu wątroby, negatywnym działaniu toksyn, leków lub alkoholu.

Kwas moczowy

Badanie wykorzystywane nie tylko w diagnostyce dny moczanowej. Podwyższone stężenie kwasu moczowego wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, natomiast obniżone może wskazywać m.in. na niedobory niektórych pierwiastków czy stres oksydacyjny.

Mocznik i kreatynina

Podstawowe parametry oceny funkcji nerek oraz pośrednio stanu nawodnienia i metabolizmu białek. Są istotne w diagnostyce chorób nerek oraz zaburzeń metabolicznych.

TSH, FT3, FT4

Zestaw badań służących do kompleksowej oceny funkcjonowania tarczycy. Samo oznaczenie TSH, choć najczęściej wykonywane jako badanie przesiewowe, ma ograniczoną wartość diagnostyczną i nie powinno być interpretowane w oderwaniu od hormonów tarczycy.

FT4 (wolna tyroksyna) jest hormonem produkowanym przez tarczycę w największej ilości i stanowi formę magazynową. FT3 (wolna trójjodotyronina) jest natomiast biologicznie aktywną postacią hormonu tarczycy, odpowiedzialną za tempo metabolizmu, termogenezę, pracę układu nerwowego, sercowo-naczyniowego oraz przewodu pokarmowego.

Oznaczenie FT3 i FT4 pozwala ocenić nie tylko samą produkcję hormonów przez tarczycę, ale również ich konwersję, czyli przekształcanie FT4 do aktywnego FT3 w tkankach obwodowych.

Białko C-reaktywne (CRP)

CRP jest jednym z podstawowych markerów stanu zapalnego w organizmie. Jego podwyższone stężenie może wskazywać na toczący się proces zapalny, infekcję, uraz lub chorobę przewlekłą.

Witamina B12 

Badanie oznaczające stężenie witaminy B12 we krwi jest kluczowe w diagnostyce niedokrwistości megaloblastycznej, zaburzeń neurologicznych oraz przewlekłego zmęczenia. Niedobór witaminy B12 może objawiać się m.in. osłabieniem, zaburzeniami koncentracji, parestezjami (mrowieniem), obniżeniem nastroju oraz problemami z pamięcią, często jeszcze przed wystąpieniem zmian w morfologii krwi.

Natomiast wysokie stężenie witaminy B12 nie zawsze jest wynikiem suplementacji i również wymaga interpretacji klinicznej. Może ono towarzyszyć m.in. zaburzeniom pracy wątroby, chorobom nerek, stanom zapalnym, chorobom hematologicznym lub świadczyć o nieprawidłowym transporcie i wykorzystaniu witaminy B12 w tkankach.

Kwas foliowy

Oznaczenie stężenia kwasu foliowego pozwala ocenić status jednej z kluczowych witamin z grupy B, niezbędnej do prawidłowej syntezy DNA, podziałów komórkowych oraz procesów krwiotwórczych. Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej, zaburzeń koncentracji, osłabienia oraz podwyższenia poziomu homocysteiny.

Kwas foliowy odgrywa szczególną rolę w procesach metylacji, dlatego jego niedobór może mieć konsekwencje nie tylko hematologiczne, ale również sercowo-naczyniowe i neurologiczne.

Ogólne badanie moczu

Ogólne badanie moczu jest jednym z podstawowych i jednocześnie bardzo niedocenianych badań przesiewowych. Dostarcza informacji nie tylko o funkcjonowaniu nerek i dróg moczowych, ale również o stanie metabolicznym organizmu.

Ogólne badanie kału

Badanie kału stanowi istotne narzędzie w ocenie funkcjonowania układu pokarmowego. Może dostarczyć informacji na temat procesów trawienia i wchłaniania, obecności stanów zapalnych i krwawień z przewodu pokarmowego.

Badania nierefundowane warte rozważenia

W zależności od potrzeb oraz stanu zdrowia, listę badań refundowanych można poszerzyć o dodatkowe, bardzo wartościowe parametry:

1. insulina – pomocna w diagnostyce insulinooporności
2. homocysteina – istotna w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, stresu oksydacyjnego, zaburzeń metylacji i niedoborów witamin z grupy B
3. witamina D3 (25(OH)D) – kluczowa dla zdrowia kości, układu odpornościowego, profilaktyki antynowotworowej i gospodarki hormonalnej
4. kał na resztki pokarmowe – szczególnie przy problemach trawiennych
5. badania hormonalne dobrane indywidualnie do jednostki chorobowej

Lista badań na NFZ (wersja skrócona)

1. Morfologia krwi
2. Żelazo
3. Ferrytyna
4. Glukoza na czczo
5. Hemoglobina glikowana (HbA1c)
6. Lipidogram
7. Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina)
8. Kwas moczowy
9. Mocznik
10. Kreatynina
11. TSH
12. fT
13. fT4
14. CRP
15. Witamina B12
16. Kwas foliowy
17. Ogólne badanie moczu
18. Ogólne badanie kału

Regularna diagnostyka umożliwia wczesne wychwycenie nieprawidłowości i wdrożenie odpowiednich interwencji – zarówno żywieniowych, jak i medycznych. To jedna z najskuteczniejszych inwestycji we własne zdrowie. Dlatego lista badań na NFZ może się przydać zarówno w tym roku, jak i w następnych latach.

Artykuł Styczniowy przegląd – lista badań na NFZ pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Zrozumienie wpływu żywienia na poziomy hormonów stanowi jedynie część znacznie bardziej złożonej układanki. Równie istotne jest to, w jaki sposób odżywianie modyfikuje wrażliwość komórek na sygnały hormonalne. Nie chodzi więc wyłącznie o ilość wytwarzanego hormonu, lecz także o to, jak skutecznie komórki potrafią na niego odpowiedzieć. Czy określone składniki diety, wzorce żywieniowe lub stan odżywienia mogą sprawić, że tkanki staną się bardziej odporne lub przeciwnie – bardziej wrażliwe na działanie hormonów? Oczywiście, że tak. Dobrym przykładem jest insulina. Można obserwować bardzo wysoki poziom insuliny we krwi i jednocześnie brak jej działania na poziomie komórkowym, objawiający się wysokim stężeniem glukozy. Mówimy wówczas o dobrze znanym zaburzeniu, jakim jest insulinooporność, która wynika przede wszystkim z nieprawidłowych wzorców żywieniowych.

W organizmie człowieka hormony nie działają w izolacji – tworzą dynamiczną, wzajemnie sprzężoną sieć zależności, w której zmiana jednej osi hormonalnej wpływa na funkcjonowanie pozostałych. Na ten subtelny system regulacji oddziałują nie tylko czynniki genetyczne, lecz także styl życia, w tym sposób odżywiania, poziom aktywności fizycznej, sen, stres oraz mikrobiota jelitowa. Dlatego nawet niewielkie zmiany w sposobie żywienia mogą realnie wpływać na hormonalną równowagę organizmu: od metabolizmu i apetytu, przez płodność i nastrój, po regenerację i procesy starzenia. 

Wpływ diety na równowagę hormonalną – przykład

Poniżej przedstawiam kilka przykładów, które pokazują, jak konkretne hormony reagują na różne wzorce żywieniowe oraz jakie strategie mogą wspierać ich prawidłowe działanie.

Testosteron

Testosteron jest hormonem steroidowym produkowanym głównie przez komórki Leydiga w jądrach. Aby mogły one syntetyzować testosteron, potrzebują szeregu enzymów i kofaktorów, a jednym z kluczowych jest cynk. Jego niedobór hamuje kluczowe enzymy steroidogenezy, osłabia odpowiedź komórek Leydiga na hormon luteinizujący i zwiększa stres oksydacyjny, co łącznie prowadzi do spadku poziomu testosteronu i zaburzeń płodności.

Estradiol

Estradiol jest najsilniejszym hormonem steroidowym z grupy estrogenów produkowanym głównie przez jajniki. Jego synteza i metabolizm są silnie zależne od stanu mikrobioty jelitowej, określanej mianem estrobolomu. Bakterie jelitowe uczestniczą w rozkładzie i detoksykacji estrogenów poprzez aktywność enzymu β-glukuronidazy. Dysbioza spowodowana m.in. dietą ubogą w błonnik i nadmiarem przetworzonej żywności, może zwiększać ponowne wchłanianie aktywnych estrogenów, prowadząc do ich kumulacji i zaburzeń równowagi hormonalnej.

Progesteron

Progesteron jest hormonem steroidowym wytwarzanym w ciałku żółtym jajnika. Jego produkcja wymaga odpowiedniej podaży energii. Głodzenie się lub długotrwałe posty mogą ograniczać syntezę progesteronu poprzez spadek poziomu pregnenolonu – prekursora hormonów płciowych. Dodatkowo restrykcyjne diety obniżają aktywność enzymów steroidogennych, co prowadzi do zaburzeń cyklu i objawów niedoboru progesteronu.

Leptyna

Leptyna, hormon sytości wytwarzany przez adipocyty, odzwierciedla poziom zapasów energetycznych organizmu. Dieta jednocześnie bogata w tłuszcze i cukry proste sprzyja przewlekłemu nadmiarowi leptyny i rozwojowi leptynooporności. Komórki przestają reagować na sygnał sytości, co prowadzi do zwiększonego łaknienia, przyrostu masy ciała i zaburzeń metabolicznych.

Melatonina

Melatonina, hormon regulujący rytm dobowy i sen, powstaje w szyszynce z tryptofanu, aminokwasu dostarczanego z dietą. Odpowiednia podaż tryptofanu obecnego m.in. w nasionach, jajach i rybach wspiera naturalną produkcję melatoniny, poprawiając jakość snu i zdolność regeneracji. Z kolei niedobory tego aminokwasu lub zaburzenia rytmu dobowego mogą obniżać jej syntezę.

Insulina

Insulina, kluczowy hormon regulujący gospodarkę glukozową, wykazuje wysoką wrażliwość na jakość diety oraz szeroko pojęty styl życia. Nadmierne spożycie cukrów prostych i regularne przejadanie się sprzyjają przewlekłej hiperinsulinemii, która z czasem prowadzi do rozwoju insulinooporności i zaburzeń metabolicznych. Natomiast dieta o działaniu przeciwzapalnym obfitująca w warzywa, produkty o niskim stopniu przetworzenia oraz źródła kwasów tłuszczowych o korzystnym profilu wspiera prawidłową wrażliwość tkanek na insulinę i ułatwia kontrolę glikemii.

Hormony tarczycy (T₃ i T₄)

Hormony tarczycy powstają z tyrozyny i jodu, a ich prawidłowa synteza oraz aktywacja wymagają również odpowiedniej podaży żelaza, selenu i cynku. Niedobory tych mikroskładników mogą zaburzać zarówno wytwarzanie tyroksyny (T₄) w tarczycy, jak i jej konwersję do biologicznie aktywnej trójjodotyroniny (T₃) w tkankach obwodowych. Utrzymanie optymalnego statusu tych pierwiastków jest kluczowe dla prawidłowego tempa przemiany materii, równowagi metabolicznej i zdrowia całego organizmu.

GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1)

GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1) to hormon inkretynowy wydzielany w jelitach po spożyciu posiłku, który nasila uczucie sytości, spowalnia opróżnianie żołądka oraz zwiększa poposiłkowe wydzielanie insuliny. Dieta bogata w błonnik pokarmowy, a także regularne spożywanie warzyw krzyżowych mogą w naturalny sposób wspierać endogenną sekrecję GLP-1, przyczyniając się do lepszej kontroli apetytu i poprawy parametrów metabolicznych.

Kortyzol

Kortyzol, główny hormon stresu produkowany przez korę nadnerczy, odgrywa kluczową rolę w regulacji reakcji organizmu na stres, wykazuje działanie przeciwzapalne oraz podnosi stężenie glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych we krwi, zwiększając dostępność energii. Skrajne warunki żywieniowe – zarówno chroniczne przejadanie się, jak i długotrwałe okresy postu mogą zaburzać fizjologiczny rytm wydzielania kortyzolu, prowadząc do deregulacji osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, a w konsekwencji do zaburzeń hormonalnych i problemów metabolicznych.

Podsumowanie

Żywienie może wpływać na wrażliwość tkanek i komórek na hormony zarówno bezpośrednio – poprzez modulację poziomów hormonów oraz ekspresji ich receptorów, jak i pośrednio, oddziałując na procesy zapalne, stres oksydacyjny czy skład mikrobioty jelitowej. Są to złożone zależności, które determinują, w jaki sposób organizm reaguje na sygnały hormonalne każdego dnia.

Zrozumienie tych mechanizmów pozwala nie tylko trafniej identyfikować źródła zaburzeń, lecz także tworzyć spersonalizowane strategie terapeutyczne wspierające naturalną równowagę hormonalną oraz ogólne samopoczucie.

Jeśli zmagasz się z objawami sugerującymi zaburzenia hormonalne, takimi jak wahania nastroju, trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała, zmęczenie czy zaburzenia cyklu miesiączkowego, zapraszam Cię na konsultację. Wspólnie przeanalizujemy Twoje wyniki, styl życia i sposób odżywiania, aby dobrać rozwiązania dopasowane do Twojego organizmu i jego potrzeb.

Bibliografia

1. Wong, C. P., Ho, E. (2012). Zinc and its role in age-related inflammation and immune dysfunction. Molecular Nutrition & Food Research, 56(1), 77–87.
2. Prasad, A. S. (2014). Discovery of human zinc deficiency: 50 years later. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology, 28(4), 357–363.
3. Kwa, M. i in. (2016). The intestinal microbiome and estrogen metabolism – positive female breast cancer. Journal of the National Cancer Institute, 22;108(8):djw029.
4. Flores, R. i in. (2012). Fecal microbial determinants of fecal and systemic estrogens and estrogen metabolites: A cross-sectional study. Journal of Translational Medicine, 10(1), 253.
5. Michalczyk, M. i in. (2021). The influence of fasting and calorie restriction on the female reproductive system: A review. Nutrients, 13(7), 2230.
6. Peuhkuri, K. i in. (2012). Dietary factors and fluctuating levels of melatonin. Food & Nutrition Research, 56(1), 17252.
7. Esser, N. i in. (2014). Inflammation as a link between obesity, metabolic syndrome and type 2 diabetes. Diabetes Research and Clinical Practice, 105(2), 141–150.
8. Zimmermann, M. B., Kohrle, J. (2002). The impact of iron and selenium deficiencies on iodine and thyroid metabolism: Biochemistry and relevance to public health. Thyroid, 12(10), 867–878.
9. Shulhai A.M. i in. (2024). The role of nutrition on thyroid function. Nutrients, 31;16(15):2496.
10. Friedman, J. M. (2019). Leptin and the endocrine control of energy balance. Nature Metabolism, 1(8), 754–764.
11. Colling C. i in. (2023). Changes in serum cortisol levels after 10 days of overfeeding and fasting. American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism, 1;324(6):E506-E513.

Artykuł Wpływ diety na równowagę hormonalną – co warto wiedzieć? pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.