Lipoedema jest przewlekłą, postępującą chorobą tkanki podskórnej, charakteryzującą się symetrycznym, nieproporcjonalnym odkładaniem tkanki tłuszczowej, najczęściej w obrębie kończyn dolnych i ramion, przy względnie zachowanej budowie tułowia. Obecnie uznaje się, że jest to złożony stan o wieloczynnikowej patofizjologii, obejmujący m.in. przewlekły stan zapalny niskiego stopnia, zaburzenia mikrokrążenia, dysfunkcję tkanki tłuszczowej oraz zaburzenia hormonalne i metaboliczne.

Lista badań w lipoedemie

Poniżej przedstawiam kluczowe badania laboratoryjne wraz z ich potencjalnym znaczeniem klinicznym w kontekście lipoedemy.

Morfologia krwi z rozmazem

Morfologia pozwala na ocenę podstawowych parametrów układu krwiotwórczego oraz pośrednio stanu układu odpornościowego. W lipoedemie można zaobserwować nieznaczne odchylenia sugerujące m.in. przewlekły stan zapalny.

CRP (białko C-reaktywne)

CRP jest markerem ostrej i przewlekłej reakcji zapalnej. W lipoedemie często obserwuje się nieznacznie podwyższone wartości, co może odpowiadać obrazowi przewlekłego zapalenia niskiego stopnia.

Ferrytyna, żelazo, TIBC, transferyna

Zestaw pozwala na kompleksową ocenę gospodarki żelazowej. Niedobór żelaza w lipoedemie może wpływać negatywnie na regenerację tkanek.

Profil lipidowy

W lipoedemie często współwystępują zaburzenia lipidowe. Nieprawidłowy profil lipidowy może nasilać stan zapalny, wpływać na funkcję śródbłonka oraz pogarszać mikrokrążenie w tkance podskórnej.

Glukoza, insulina na czczo, HbA1c

Ocena tych parametrów pozwala na identyfikację zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym insulinooporności. W kontekście lipoedemy szczególne znaczenie ma utrzymanie stabilnej glikemii oraz niskiego poziomu insuliny, ponieważ sprzyja to poprawie elastyczności metabolicznej i umożliwia organizmowi efektywniejsze korzystanie z własnych zasobów energetycznych, w tym tkanki tłuszczowej.

Przewlekle podwyższony poziom insuliny działa ponadto prozapalnie, nasila procesy lipogenezy oraz może pogłębiać zaburzenia mikrokrążenia i retencję płynów, które są istotnymi elementami obrazu klinicznego lipoedemy. HbA1c natomiast odzwierciedla średnią glikemię z ostatnich około 3 miesięcy, co pozwala na ocenę długoterminowej glikemii.

TSH, FT3, FT4

Ocena funkcji tarczycy jest kluczowa, ponieważ nawet subkliniczna niedoczynność może nasilać obrzęki i utrudniać redukcję tkanki tłuszczowej.

anty-TPO, anty-TG

Przeciwciała przeciwtarczycowe pozwalają na identyfikację autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (np. Hashimoto). Choroba Hashimoto może współwystępować z lipoedemą i nasilać objawy, takie jak zmęczenie i przyrost masy ciała. Choroba może mieć również negatywny wpływ na sam obrzęk lipidowy.

Estradiol, progesteron, testosteron, DHEA-S, SHBG

Hormony płciowe odgrywają istotną rolę w regulacji tkanki tłuszczowej. Estrogeny wpływają na proliferację adipocytów oraz retencję płynów, natomiast SHBG reguluje biodostępność hormonów płciowych.

Zaburzenia tej osi mogą sprzyjać przewadze estrogenowej lub względnej nadwrażliwości receptorowej, co bywa omawiane jako jeden z potencjalnych mechanizmów patofizjologicznych lipoedemy.

Prolaktyna

Podwyższony poziom prolaktyny może wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową, zwiększać tendencję do obrzęków oraz oddziaływać na pozostałe hormony.

ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina, mocznik, kreatynina

Powyższe parametry odzwierciedlają funkcję wątroby oraz nerek. Oba narządy są kluczowe w terapii lipoedemy ponieważ odpowiadają za detoksykację i metabolizm hormonów, szczególnie estrogenów.

Homocysteina

Podwyższony poziom homocysteiny może świadczyć o zaburzeniach metylacji oraz zwiększonym stresie oksydacyjnym. W kontekście lipoedemy może to odzwierciedlać nasilenie procesów zapalnych i uszkodzeń śródbłonka naczyniowego.

Witamina D3

Witamina D pełni funkcję immunomodulacyjną i przeciwzapalną. Jej niedobór może nasilać stan zapalny oraz wpływać na funkcjonowanie tkanki tłuszczowej.

Witamina B12 i kwas foliowy

Oba składniki są kluczowe dla procesów metylacji, produkcji energii komórkowej i regeneracji tkanek. Ich niedobory mogą pogłębiać zmęczenie i obniżać zdolności regeneracyjne organizmu w lipoedemie.

Badanie kału, resztki pokarmowe, kalprotektyna (opcjonalnie)

Ocena funkcji jelit może być istotna w przypadku objawów ze strony przewodu pokarmowego. Kalprotektyna stanowi marker zapalenia jelit, natomiast badania resztek pokarmowych mogą wskazywać na zaburzenia trawienia i wchłaniania.

Dysbioza jelitowa oraz przewlekły stan zapalny jelit mogą wpływać na m.in. nasilenie insulinooporności w lipoedemie.

Lista badań w lipoedemie – podsumowanie

Lista badań w lipoedemie, którą przygotowałam nie służy jej bezpośredniemu rozpoznaniu, lecz stanowi istotne narzędzie oceny współistniejących zaburzeń metabolicznych, hormonalnych i stanu zapalnego. W praktyce umożliwia identyfikację czynników, które mogą nasilać objawy choroby, pogarszać jakość życia pacjentek oraz ograniczać skuteczność terapii, w tym diety czy suplementacji.

Szczególne znaczenie ma ocena insulinooporności, stanu zapalnego niskiego stopnia, funkcji tarczycy oraz równowagi hormonalnej. Kompleksowe podejście diagnostyczne pozwala na bardziej precyzyjne i spersonalizowane planowanie dietoterapii.

Lista badań w lipoedemie w skrócie

• Morfologia z rozmazem
• CRP
• Ferrytyna
• Żelazo
• TIBC
• Transferyna
• Profil lipidowy
• Glukoza
• Insulina na czczo
• HbA1c
• TSH, FT3, FT4
• anty-TPO, anty-TG
• Hormony płciowe (estradiol, progesteron, testosteron, DHEA-S, SHBG – w odpowiednim dniu cyklu) 
• Prolaktyna 
• ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina
• Mocznik, kreatynina
• Homocysteina
• Witamina D3
• Witamina B12
• Kwas foliowy 
• Badanie ogólne kału + resztki pokarmowe i kalprotektyna (opcjonalnie przy problemach jelitowych)

Bibliografia:

1. Patton L. i in. 2024. Observational Study on a Large Italian Population with Lipedema: Biochemical and Hormonal Profile, Anatomical and Clinical Evaluation, Self-Reported History. International Journal of Molecular Sciences, 27;25(3):1599.
2. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation. International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
3. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
4. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
5. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.

Artykuł Lista badań w lipoedemie pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

Dlaczego zrozumienie mechanizmów choroby jest takie istotne? Ano dlatego, że bez znajomości tego co dzieje się w organizmie osoby chorej oraz co działo się przed wystąpieniem choroby, niemożliwe jest skomponowanie rozsądnej diety czy suplementacji. W organizmie osoby chorej na lipoedemę dzieje się całkiem sporo i choć nie do końca wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem, wiedza na ten temat daje chociaż podstawy do wprowadzenia działań.

W artykule nie poruszam kwestii fizjoterapii i kompresji, ponieważ skupiam się przede wszystkim na tym, na czym się znam, czyli dietoterapii i suplementacji. Niemniej, te metody leczenia są bardzo istotne i wie to już pewnie każda kobieta z lipoedemą.

LIPOEDEMA A DIETA KETOGENICZNA

Chyba nikogo nie zdziwi, że kwestię dietoterapii lipoedemy zaczynam od diety ketogenicznej – większość wpisów na blogu porusza jej temat. Ale zarówno w tym przypadku, jak i każdym innym kieruję się obiektywnymi powodami.

Dieta ketogeniczna ze względu na zdolność do zmniejszania poziomu insuliny oraz zwiększania uczucia sytości jest potężnym narzędziem w walce z nadmierną masą ciała – to fakt znany nie od dziś. I choć tkanka tłuszczowa w lipoedemie nie reaguje na diety redukcyjne, prawdopodobnie może zareagować na dietę ketogeniczną za sprawą różnych biochemicznych mechanizmów zachodzących w organizmie pod wpływem stanu ketozy.

Insulina i glukagon

Insulina jest zaangażowana w różnicowanie komórek tłuszczowych i odgrywa istotną rolę w regulacji ilości tkanki tłuszczowej. W obrębie adipocytów jest ważnym aktywatorem lipogenezy i czynnikiem hamującym lipolizę.

Insulina blokuje lipolizę za pośrednictwem wielu mechanizmów m.in. przez hamowanie cyklazy adenylanowej czy stymulacji defosforylacji lipazy wrażliwej na hormony. Nie jest to oczywiście jedyny czynnik hamujący lipolizę, ale wysoki poziom tego hormonu nie jest pożądany szczególnie w lipoedemie – prawdopodobnie komórki tłuszczowe osób chorych wymagają jeszcze niższych poziomów insuliny do przeprowadzenia lipolizy niż komórki zdrowej tkanki tłuszczowej. Ponadto zakłada się, że adipocyty w lipoedemie mogą mieć upośledzoną wrażliwość na glukagon lub/i insulinę, pomimo obecności ogólnoustrojowej wrażliwości na te hormony.

Glukagon działa antagonistycznie w stosunku do insuliny – stymuluje wzrost stężenia glukozy we krwi, wzmaga procesy glukoneogenezy i glikogenolizy oraz utleniania kwasów tłuszczowych. Upośledzona wrażliwość na glukagon może przyczyniać się do nadmiernego odkładania tkanki tłuszczowej, obniżonej temperatury tkanek i braku odczuwania sytości.

Faktem jest, że dobrze prowadzona dieta ketogeniczna normalizuje wydzielanie insuliny, a ponadto może być korzystna w odwracaniu oporności na glukagon. Prawdopodobnie zmiany metaboliczne indukowane stanem ketozy mogą obniżyć poziom insuliny na tyle, aby doszło do lipolizy adipocytów w lipodemicznej tkance tłuszczowej przy jednoczesnym hamowaniu apetytu, czego nie uniemożliwia żadna inna dieta.

Odczuwanie bólu

Dieta ketogeniczna działa również przeciwbólowo. Kilka badań przeprowadzonych na zwierzętach wykazało, że już kilka tygodni stosowania diety ketogenicznej zmniejsza wrażliwość na ból termiczny, mechaniczny czy neuropatię. Ograniczenie spożywania węglowodanów zmniejsza pobudliwość neuronów, co może zmniejszać odczuwanie bólu, hamować glikolizę, zmniejszać stan zapalny oraz zwiększać poziom adenozyny – naturalnego środka przeciwbólowego i przeciwzapalnego.

W badaniu przeprowadzonym z udziałem kobiet z lipoedemą w Norwegii wykazano, że dieta ketogeniczna wiążę się ze znacznym zmniejszeniem odczuwania bólu już po 7 tygodniach stosowania. Niestety odczuwanie bólu wróciło do poziomu wyjściowego kilka tygodni po zaprzestaniu stosowania diety.

Obrzęk

Dieta ketogeniczna wydaje się być skutecznym narzędziem w walce z obrzękiem, który towarzyszy lipoedemie.

• Dieta ketogeniczna zwiększa całkowite stężenie adiponektyny, czyli jednej z adipokin uwalnianych przez tkankę tłuszczową. Adiponektyna zapobiega uszkodzeniu i dysfunkcji śródbłonka naczyniowego, ograniczając stres oksydacyjny. Ponadto wzmaga diurezę oraz stymuluje tworzenie nowych naczyń limfatycznych,
• Ciała ketonowe wspierają prawidłowy rozwój i funkcjonowanie układu limfatycznego poprzez wpływ na metabolizm energetyczny komórek śródbłonka naczyniowego,
• Ciała ketonowe wspierają proliferację komórek śródbłonka naczyniowego, migrację i kiełkowanie naczyń in vitro, a także limfangiogenezę in vivo, łagodząc w ten sposób obrzęk limfatyczny.

Stan zapalny

Lipoedema przez niektórych badaczy jest uznawana za chorobą zapalną, dlatego wysoki potencjał przeciwzapalny diety ketogenicznej może okazać się bardzo pomocny. Dieta ketogeniczna poprzez niżej opisane mechanizmy może prowadzić do poprawy funkcji tkanki tłuszczowej.

• Dieta ketogeniczna zwiększa całkowite stężenie wyżej wspomnianej adiponektyny, która poza pozytywnym wpływem na naczynia, jest także cytokiną o działaniu hipoglikemizującym i uwrażliwiającym tkanki na działanie insuliny. Ponadto zmniejsza wydzielanie cytokin prozapalnych, a zwiększa sekrecję ich przeciwzapalnych odpowiedników,
• BHB (β-hydroksymaślan) zmniejsza stężenie cytokin prozapalnych oraz w sposób pośredni wpływa korzystnie na metylację,
• BHB hamuje inflamasomy (NLRP3) – kompleksy powodujące stany zapalne, których nadmierną aktywację obserwuje się w różnych chorobach przewlekłych m.in. w nowotworach, cukrzycy i prawdopodobnie również w lipoedemie,
• Dieta ketogeniczna obniża poziom ROS (reaktywne formy tlenu) poprzez zwiększenie poziomu glutationu (naturalnego antyoksydantu) oraz poprzez aktywację ścieżki NFR2, która wpływa na poprawę detoksu,
• W badaniach dotyczących chorób układu krążenia zaobserwowano spadek stężenia w surowicy hsCRP (jeden z głównych biomarkerów stanu zapalnego) u osób stosujących dietę ketogeniczną.

Zwłóknienie

Dieta ketogeniczna prawdopodobnie zapobiega zwłóknieniom poprzez zwiększanie poziomu adiponektyny, co z kolei może przyczyniać się do hamowania fibrogenezy. Ponadto dieta ketogeniczna obniża poziom ROS oraz leptyny, które należą do czynników inicjujących proces włóknienia.

Niestety wciąż brakuje konkretnych danych na temat wpływu diety ketogenicznej na procesy włóknienia w lipoedemie, ale istnieją dane, które wskazują, że stosowanie diety ketogenicznej jest związane ze zmniejszeniem zwłóknienia chociażby w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby.

VEGF

W badaniach z udziałem pacjentów onkologicznych wykazano, że dieta ketogeniczna obniża aktywację czynników ułatwiających angiogenezę, czyli np. VEGF – czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego, którego ekspresja jest nasilona również w lipoedemie. Hamująco na VEGF działa również kurkumina, resweratrol oraz galusan epigallokatechiny (główny polifenol z zielonej herbaty). Badania wskazują, że VEGF jest czterokrotnie podwyższony u kobiet z lipoedemą w porównaniu z grupą kontrolną.

LIPOEDEMA A WSPARCIE UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO

Tkanka tłuszczowa stanowi największy narząd endokrynny organizmu człowieka. Profil cytokin wydzielanych przez tkankę tłuszczową (adipokin/adipocytokin) obejmuje zarówno substancje o działaniu miejscowym, jak i cząsteczki uwalniane do krwiobiegu i modulujące funkcje innych narządów.

Jedną z fizjologicznych funkcji adipokin jest modulacja stanu zapalnego. W wielu stanach chorobowych, w tym w lipoedemie, obserwuje się znaczne ilościowe zmiany w profilu wytwarzanych adpipokin, co predysponuje do zwiększonej produkcji substancji prozapalnych oraz niekorzystnych metabolicznie, redukuje zaś wydzielanie czynników przeciwzapalnych i wspomagających metabolizm. Ponadto organizm reaguje procesem zapalnym, ponieważ dochodzi do uszkodzenia struktur tkankowych. Powyższe mechanizmy skutkują pojawieniem się przewlekłego stanu zapalnego, co kolei predysponuje do jeszcze większych zaburzeń gospodarki hormonalnej, a przez to również do przyrostów tkanki tłuszczowej charakterystycznej dla lipoedemy. Dochodzi w ten sposób do powstania mechanizmu błędnego koła, w którym objawy choroby nasilają zaburzenia, które miały (prawdopodobnie) istotne znaczenie w patogenezie lipoedemy.

Wsparcie układu immunologicznego powinno być istotnym elementem dietoterapii lipoedemy. Sposób odżywiania jest jednym z wielu, aczkolwiek niesamowicie istotnym, czynnikiem wpływającym na funkcję układu immunologicznego. Składniki żywności mogą modulować układ immunologiczny poprzez oddziaływanie na barierę jelitową błon śluzowych, aktywność komórek obronnych oraz odpowiedź zapalaną. Do produktów o szczególnie pozytywnym wpływie na układ immunologiczny można zaliczyć:

• tłuste ryby morskie i/lub suplementację kwasami omega-3
• orzechy
• owoce jagodowe
• warzywa, szczególnie surowe w formie surówek, koktajlów, sałatek
• zioła i przyprawy, zwłaszcza kurkuma, czosnek, imbir, tymianek, rozmaryn, chili, cynamon, goździki, bazylię, oregano, pieprz
• oliwę z oliwek
• zieloną herbatę

Wspomagająca suplementacja:

• witamina C
• witamina D
• cynk
• selen
• beta-glukan
• grzyby medyczne
• kurkumina
• kwasy omega-3
• NAC

Suplementację należy dostosować do stanu zdrowia, dlatego warto skonsultować się ze specjalistą, który dobierze suplementację opierając się o wyniki badań.

Przewód pokarmowy

Dbanie o sprawność przewodu pokarmowego, a szczególnie bariery jelitowej, jest jedną ze składowych wsparcia odporności oraz ogólnego zdrowia osób z lipoedemą. Nieszczelna bariera jelitowa sprzyja przenikaniu przez nią wielu substancji toksycznych, z których szczególnie niebezpieczny jest lipopolisacharyd (LPS). Jednym ze skutków jego toksycznego działania jest indukcja przewlekłego stanu zapalnego oraz nasilenie sekrecji cytokin prozapalnych, co w konsekwencji może wpływać na rozwój obrzęków, nadmiernego gromadzenia się tkanki tłuszczowej, insulinooporności i cukrzycy.*

(*Jest to dość duże uproszenie, ponieważ o samym LPS można by było napisać dość pokaźny artykuł.)

Korzystny wpływ na integralność bariery jelitowej mają:

• witaminy A,D,E,K
• cynk
• magnez
• polifenole
• krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe
• kwasy omega-3
• błonnik
• NAC
• probiotyki
• aktywność fizyczna

Co będzie zaburzać integralność bariery jelitowej?

• przejadanie się
• wysokie spożycie tłuszczów jednorazowo (szczególnie u osób z cukrzycą, nieprawidłową glukozą na czczo i otyłością)
• niedobór błonnika
• stres
• zaburzony rytm dobowy
• jedzenie późnym wieczorem
• nietolerancje pokarmowe
• antybiotyki, leki przeciwbólowe, inhibitory pompy protonowej

POPRAWA OBIEGU ESTROGENAMI

Zrównoważona ilość estrogenów to ważna kwestia w kontekście zdrowia kobiety (mężczyzny również), a biorąc pod uwagę fakt, że lipodema jest regulowana estrogenowo, poprawa obiegu estrogenów powinna być jednym z ważnych filarów dietoterapii.

Estrogeny są hydroksylowane w wątrobie i sprzęgane z kwasem glukuronowym, a następnie wydalane z żółcią i moczem. Część estrogenów wydalanych z żółcią jest następnie eliminowana z kałem, a część powtórnie wchłaniana w jelicie (krążenie wątrobowo-jelitowe). Dlatego to, jak będzie wyglądał obieg estrogenami uzależnione jest od kilku czynników:

• funkcjonowania wątroby,
• funkcjonowania jelit,
• sprawności metylacji (estrogen niemetylowany jest aktywny, a metylowany wydalany z organizmu. Zaburzenia metylacji będą przyczyniać się do nadmiaru estrogenów).

Wiele czynników wpływa na zaburzenia metabolizmu estrogenów, co w konsekwencji może prowadzić do nadmiaru estrogenów lub nieprawidłowej proporcji pomiędzy estrogenami a progesteronem. Do tych czynników należą:

• zaburzenia w pracy wątroby – co szkodzi wątrobie i jak można poprawić jej funkcjonowania opisałam w artykule Wątroba a dieta ketogenna
• dieta uboga w błonnik
• dysbioza jelitowa
• zaburzenia metylacji (przyczyn może być wiele – niedobór witamin: B12, B2, B6, kwasu foliowego, ekspozycja na chemikalia przemysłowe, stres, niedoczynność tarczycy)
• ksenoestrogeny
• chlor
• bisfenol A
• tłuszcze trans
• antykoncepcja hormonalna

Co zrobić aby poprawić metabolizm estrogenów?

• Ograniczyć spożycie konwencjonalnego mięsa i nabiału
• Wprowadzić do diety warzywa krzyżowe, warzywa kiszone, kiełki brokuła, karczochy, zielone warzywa liściaste, cebulę, czosnek
• Dbać o stabilny poziom glukozy we krwi
• Unikać plastikowych opakowań na poczet szkła/papieru
• Unikać konwencjonalnych kosmetyków i środków czystości
• Minimalizować stres i dbać o relaks
• Dbać o regularną aktywność fizyczną

USZCZELNIANE NACZYŃ

W dietoterapii warto również uwzględnić składniki/produkty, które będą uszczelniały naczynia krwionośne. Można do nich zaliczyć:

• witaminę C
• selen
• cynk
• dobezylan wapnia
• rutynę
• diosminę
• kasztanowiec
• ruszczyk kolczysty
• nostrzyk żółty

LIPOEDEMA A DIETA – PODSUMOWANIE

Podsumowując dietoterapia lipoedemy powinna opierać się na diecie ketogenicznej, uwzględniać produkty przeciwzapalne, dbać o sprawność przewodu pokarmowego, integralność bariery jelitowej, wątrobę, wspierać detoks estrogenów oraz metylację. Pomocna może być również indywidualnie dobrana suplementacja.

Z racji tego, że u pacjentek z lipoedemą bardzo często stwierdza się choroby współistniejące – metaboliczne, o podłożu zapalnym, hormonalne – przed wprowadzeniem dietoterapii oraz suplementacji warto wykonać odpowiednią diagnostykę, najlepiej pod okiem specjalisty. Wszystkie niezaadresowane problemy zdrowotne mogą utrudniać leczenie lipoedemy, a nawet pogłębiać samą chorobę.

Bibliografia:

1. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation. International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
2. García-Caballero M. i in. 2019. Role and therapeutic potential of dietary ketone bodies in lymph vessel growth. Nature Metabolism, 1(7):666-675.
3. Masino S.A. i Ruskin D.N. 2013. Ketogenic diets and pain. Journal of Child Neurology, 28(8):993-1001.
4. Keith L. i in. 2021. Ketogenic diet as a potential intervention for lipedema. Medical Hypotheses, 146:110435.
5. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
6. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
7. Al-Ghadban S. i in. 2020. Increase in leptin and PPAR-γ gene expression in lipedema adipocytes differentiated in vitro from adipose-derived stem cells. Cells, 9(2): 430.
8. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
9. de Git K.C.G. i Adan R.A.H. 2015. Leptin resistance in diet-induced obesity: the role of hypothalamic inflammation. Etiology and Pathophysiology, 6(3):207-224.
10. Felmerer G. i in. 2020. Increased levels of VEGF-C and macrophage infiltration in lipedema patients without changes in lymphatic vascular morphology. Scientific Reports, 10(1):10947.
11. Paolacci S. i in. 2019. Genetics of lipedema: new perspectives on genetic research and molecular diagnoses. European Review for Medical and Pharmacological Sciences, (13):5581-5594.
12. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.
13. Mauvais-Jarvis F. i in. 2013. The role of estrogens in control of energy balance and glucose homeostasis. Endocrine Reviews, 34(3):309-338.
14. Gould D. i in. 2020. Uncovering lymphatic transport abnormalities in patients with primary lipedema. Journal of Reconstructive Microsurgery, 6(2):136-141.
15. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
16. Giordano A. i in. 2013. Obese adipocytes show ultrastructural features of stressed cells and die of pyroptosis. Journal of Lipid Research, 4(9):2423-2436.
17. Cruz C i Kang M.J. 2018. Mitochondrial dysfunction and damage associated molecular patterns (DAMPs) in chronic inflammatory diseases. Mitochondrion, 41:37-44.
18. Puchalska P. i Crawford P.A. 2019. Ketogenic therapies for lymphedema? Nature Metabolism, (7):656-657.

Artykuł Lipoedema – dieta i suplementacja pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.

OBJAWY LIPOEDEMY

• nietypowe rozmieszenie tkanki tłuszczowej – dół ciała jest zwykle nieproporcjonalnie większy w porównaniu z górą
• tkanka tłuszczowa rozkłada się zawsze symetrycznie
• nogi przypominają wyglądem kolumny
• obrzęk nie dotyczy kostek i stóp
• ból podczas dotyku i nacisku
• uczucie ciężkości nóg
• powstawanie siniaków przy minimalnym urazie
• wyczuwalne guzki podskórne
• skóra w miejscach objętych obrzękiem jest sucha
• nagromadzona tkanka tłuszczowa w okolicy bioder i nóg nie reaguje na dietę i aktywność fizyczną, mimo widocznej redukcji tkanki tłuszczowej w górnej części ciała

PODZIAŁ LIPOEDEMY

Według najnowszej literatury lipoedemę można podzielić na pięć typów w oparciu o przeważający rozkład tkanki tłuszczowej:

• Typ I – miednica, pośladki i biodra
• Typ II – obszar od pośladków do kolan, z fałdami tłuszczowymi od wewnętrznej strony kolana
• Typ III – biodra, uda, łydki
• Typ IV – ramiona (najrzadszy, ale może towarzyszyć innym typom obrzęków)
• Typ V – tylko łydki

W obrębie każdego z typów obrzęku, można wyróżnić następujące stadia:

• Stadium pierwsze – powierzchnia skóry jest gładka, regularna, ale występuje zwiększona ilość podskórnej tkanki tłuszczowej, która wygląda nieproporcjonalnie
• Stadium drugie – powierzchnia skóry jest nierówna, mogą pojawić się wyczuwalne guzki podskórne, tkanka tłuszczowa jest już dobrze widoczna
• Stadium trzecie – tkanka dotknięta obrzękiem lipowym jest zgrubiała i stwardniała. Dochodzi do widocznej deformacji kończyn. Może dochodzić do zwłóknienia tkanki łącznej oraz problemów ze stawami
• Stadium czwarte – rozległy obrzęk lipidowy często widoczny również na ramionach (nie zawsze), tkanka jest zgrubiała i stwardniała, dochodzi do rozwinięcia się wtórnego obrzęku limfatycznego

POTENCJALNE PRZYCZYNY LIPOEDEMY

Lipoedema to choroba poligenetyczna związana z estrogenami, która powoduje patologię w obrębie układu naczyniowego i limfatycznego.

Estrogeny mają bezpośredni wpływ na białą tkankę tłuszczową poprzez receptory estrogenowe, ale dokładna rola estrogenów i sygnalizacji estrogenowej w rozwoju lipoedemy nie jest do końca wyjaśniona. Prawdopodobnie estrogeny powodują rozregulowanie angiogenezy, co z kolei przyczynia się do występowania kruchych i nieszczelnych naczyń krwionośnych. Dochodzi do hiperprofiferacji i hipertrofi adipocytów (komórek tłuszczowych) z towarzyszącym stanem zapalnym. Prawdopodobnie udział w rozwoju choroby ma również mutacja w genie receptora 3 czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGFR-3) oraz mutacja w genie Pit-1, który jest odpowiedzialny za rozwój przysadki i ekspresję hormonów.

Dlaczego estrogeny?

Lipoedema występuje głównie u kobiet. Do 2019 roku opisano tylko 8 przypadków wystąpienia lipoedemy u mężczyzn, u których stwierdzono równocześnie wyraźny brak równowagi hormonalnej spowodowany głównie dysfunkcją wątroby.

Rozwój obrzęku lipidowego występuje w okresie zmian hormonalnych, więc pewną rolę w patogenezie choroby odgrywa sygnalizacja estrogenowa. Badania wykazują, że sygnalizacja estrogenowa w tkance tłuszczowej zmienia akumulację lidów, wychwyt kwasów tłuszczowych, lipogenezę, a następnie wielkość adipocytów i całej tkanki tłuszczowej.

W celu lepszego zrozumienia wpływu sygnalizacji estrogenowej na rozwój lipoedemy, warto wyjaśnić rolę estrogenów i receptorów estrogenowych w organizmie – estrogeny regulują wzrost, różnicowanie komórek oraz warunkują prawidłowy rozwój układu rozrodczego. Badania wykazały, że estrogeny wiążą się również z gromadzeniem podskórnej tkanki tłuszczowej w okolicy pośladkowej i udowej.

Biologiczne działanie estrogenów zależne jest od obecności receptora estrogenowego. Wyróżnia się 2 typy receptorów estrogenowych – receptor estrogenowy α (ERα) oraz receptor estrogenowy β (ERβ), oba należą do wewnątrzkomórkowych receptorów jądrowych. Receptory najpierw zostają aktywowane przez estrogeny, a następnie modulują ekspresję genów poprzez bezpośrednie wiązanie DNA lub udział w kompleksach czynników transkrypcyjnych. Rozmieszczenie ERα i ERβ wykazuje znaczne zróżnicowanie tkankowe. W niektórych narządach występują oba typy receptora, natomiast w innych wykazuje przewagę jeden z nich.

Dlaczego receptory estrogenowe mogą być problematyczne?

Kobiety z lipodemią charakteryzują się prawdopodobnie wyższym stosunkiem ERα/ERß w porównaniu do zdrowych kobiet, co niesie ze sobą kilka potencjalnych mechanizmów biorących udział w patogenezie lipoedemy:

• PPARγ to receptor, który wykazuję ekspresję w tkance tłuszczowej, stymuluje syntezę i przechowywanie trójglicerydów w komórkach tłuszczowych. Większy udział Erα stymuluje PPARγ wzmagając tym samym adpipogenezę (tworzenie komórek tłuszczowych z komórek macierzystych)
• większy udział Erα zwiększa aktywności lipazy lipoproteinowej, co z kolei powoduje nasilony wychwyt kwasów tłuszczowych oraz proliferację preadipocytów zdolnych do różnicowania się w adipocyty (komórki tłuszczowe)
• Czynnikami stymulującymi lipolizę są przede wszystkim katecholaminy takie jak adrenalina i noradrenalina, które oddziałują na tkankę tłuszczową za pośrednictwem znajdujących się w adipocytach receptorów α2 i β-adrenergicznych. Aktywacja receptora β-adrenergicznego stymuluje proces lipolizy (proces rozkładu hydrolitycznego trójglicerydów), natomiast aktywacja receptora α2-adrenergicznego prowadzi do zahamowania tego procesu. Niestety aktywacja Erα zwiększa ekspresję receptorów α2-adrenergicznych, co prowadzi do osłabienia lipolizy. Hamowanie lipolizy przez receptory α2-adrenergiczne może być kluczowym czynnikiem powodującym problemy z redukcją tkanki tłuszczowej u kobiet z obrzękiem lipidowym pomimo stosowania restrykcji kalorycznych. Inną przyczyną braku odpowiedzi tkanki tłuszczowej na katecholaminy może być stan zapalny nerwów obwodowych i nieprawidłowości unerwienia współczulnego podskórnej tkanki tłuszczowej, co rzeczywiście występuje u kobiet z lipoedemą
• Erα zwiększa translokację GLUT4, pozwalając komórce na przyjęcie większej ilości glukozy oraz składników odżywczych
• Erα, przewlekły stan zapalny oraz niedotlenienie tkanek prowadzą do nasilonej ekspresji czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), który w główniej mierze odpowiada za aktywność angiogenną tkanki tłuszczowej. Dochodzi do mikroskopijnych zmian w drobnych naczyniach krwionośnych i limfatycznych, co z kolei może prowadzić do hiperprofileracji adipocytów

Stan zapalny

Lipoedema przez niektórych badaczy jest uznawana za chorobę zapalna, ponieważ powoduje ciągłą odpowiedź immunologiczną na nieprawidłowe adipocyty, co skutkuje przewlekłym stanem zapalnym o niskim nasileniu. Na rozwój stanu zapalnego wpływają różne mechanizmy, do których zalicza się m.in. niedotlenienie adipocytów, stres oksydacyjny, osłabienie działania receptorów PPAR, aktywacja inflamasomów czy nasilone obumieranie adipocytów.

Ciekawym zagadnieniem jest rola inflamasomów w rozwoju/przebiegu lipoedemy. Infamasomy to molekularne platformy znajdujące się w cytozolu, które są odpowiedzialne za proces aktywacji prozapalnych cytokin IL-1β i IL-18. Najlepiej poznanym inflamasomem jest NLRP3. Aktywacja NLRP3 powoduje aktywację cytokin prozapalnych, a następnie śmierć adipocytów na drodze pyroptozy – zapalnej formy śmierci komórki. Wzrost ekspresji składników inflamasomów zaobserwowano w m.in. w chorobach autoimmunologicznych, infekcjach czy chorobach metabolicznych.

Badanie z 2010 roku wykazało, że u mysz pozbawionych NLRP3, nie doszło do otyłości czy insulinooporności, pomimo długotrwałego karmienia niezdrową dietą.

Inflamasomy mogą być aktywowane m.in. przez nadmierne spożycie glukozy, dysfunkcje mitochondriów, uwalnianie reaktywnych formy tlenu, utleniony LDL, cholesterol, kryształy moczanu sodu, kwas hialuronowy, niedotlenienie, czy rozregulowanie estrogenów.

Aktywacji inflamasomów i śmierci adipocytów na drodze pyroptozy towarzyszy infiltracja tkanki tłuszczowej przez makrofagi – otaczają one obumarłe adipocyty tworząc wielojądrowe struktury podobne do korony (crown like structures, CLS) oraz olbrzymie komórki wielojądrowe o nieregularnych kształtach, co w konsekwencji prowadzi do dalszej reakcji zapalnej oraz zwyrodnienia tkanki tłuszczowe, a co za tym idzie – ciągłej progresji choroby.

Przyczyny lipoedemy – podsumowanie

Podsumowując lipoedema jest chorobą poligenetyczną regulowaną estrogenowo – mutacje mogą dotyczyć genów odpowiedzialnych za rozwój przysadki, ekspresję hormonów oraz czynników wzrostu. Choroba ma prawdopodobnie podłoże zapalne oraz nasila stan zapalny w organizmie. Pewną rolą w rozwoju lipoedemy mogą odgrywać:

• nadmiar estrogenów, rozregulowanie estrogenów oraz nadmierna aktywacja receptorów estrogenowych α
• zaburzenia gospodarki węglowodanowej i inne zaburzenia metaboliczne
• dysfunkcja mitochondriów
• stres oksydacyjny

Bibliografia:

1. Katzer K. i in. 2021. Lipedema and the potential role of estrogen in excessive adipose tissue accumulation.International Journal of Molecular Sciences, 22(21):11720.
2. Keith L. i in. 2021. Ketogenic diet as a potential intervention for lipedema. Medical Hypotheses, 146:110435.
3. Felmerer G. i in. 2020. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. The Journal of Surgical Research, 253:294-303.
4. Suga H. i in. 2009. Adipose tissue remodeling in lipedema: adipocyte death and concurrent regeneration. Journal of Cutaneous Pathology, 36(12):1293-1298.
5. Al-Ghadban S. i in. 2020. Increase in leptin and PPAR-γ gene expression in lipedema adipocytes differentiated in vitro from adipose-derived stem cells. Cells, 9(2): 430.
6. Felmerer G. i in. 2020. Increased levels of VEGF-C and macrophage infiltration in lipedema patients without changes in lymphatic vascular morphology. Scientific Reports, 10(1):10947.
7. Paolacci S. i in. 2019. Genetics of lipedema: new perspectives on genetic research and molecular diagnoses. European Review for Medical and Pharmacological Sciences,(13):5581-5594.
8. Al-Ghadban S. i in. 2019. Dilated blood and lymphatic microvessels, angiogenesis, increased macrophages, and adipocyte hypertrophy in lipedema thigh skin and fat tissue. Journal of Obesity, 2019:8747461.
9. Mauvais-Jarvis F. i in. 2013. The role of estrogens in control of energy balance and glucose homeostasis. Endocrine Reviews, 34(3):309-338.
10. Gould D. i in. 2020. Uncovering lymphatic transport abnormalities in patients with primary lipedema. Journal of Reconstructive Microsurgery, 6(2):136-141.
11. Barra N. i in. 2020. The NLRP3 inflammasome regulates adipose tissue metabolism. The Biochemical Journal, 477(6):1089-1107.
12. Giordano A. i in. 2013. Obese adipocytes show ultrastructural features of stressed cells and die of pyroptosis. Journal of Lipid Research, 4(9):2423-2436.
13. Cruz C i Kang M.J. 2018. Mitochondrial dysfunction and damage associated molecular patterns (DAMPs) in chronic inflammatory diseases. Mitochondrion, 41:37-44.

Artykuł Potencjalne przyczyny lipoedemy pochodzi z serwisu jadietetyk.pl | Blog dietetyczny.